Βιβλίο… Ένα εργαλείο… Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου… 7 Μαίου…

γράφει στο peripteron.eu ο Βαγγέλης Πάλλας, ∆ηµοσιογράφος – Ερευνητής – Αναλυτής IFJ / SPJ

…Τα βιβλία είναι οι πιο ήσυχοι και σταθεροί φίλοι, οι πιο εύκολα προσβάσιμοι και σοφότεροι συμβουλάτορες και οι πιο υπομονετικοί δάσκαλοι…
ΚΑΡΟΛΟΣ ΕΛΙΟΤ

Δεν υπάρχει καλύτερη τροφή για τη σκέψη από το να διαβάζεις ένα βιβλίο. Ακόμη και το χειρότερο βιβλίο μπορεί κάτι να μας δώσει να σκεφτούμε. Ο στόχος του βιβλίου είναι να αναγκάσει το μυαλό να σκεφθεί μόνο τους. Και ο καλύτερος τρόπος για να το κάνεις είναι να το διαβάσεις 3 φορές, την πρώτη σαν να διαβάζεις εφημερίδα, τη δεύτερη σαν να το διαβάζεις σε κάποιον άλλο, και την τρίτη σαν να το εξηγείς σε κάποιον άλλο.

Το βιβλίο δεν ακονίζει τη σκέψη και την κριτική ικανότητα, αλλά σου δίνει τη δυνατότητα να μάθεις ένα σωρό πράγματα.
Δεν υπάρχει φτηνότερη τροφή για τη σκέψη. Ένα βιβλίο δεν κοστίζει τίποτα σε σχέση με αυτά που προσφέρει και επιπλέον μπορείς να το δανεισθείς τζάμπα από τη βιβλιοθήκη ή από ένα φίλο σου.

…Εγώ έμαθα γράμματα απ’ την λογοτεχνία, από εκεί έμαθα και μαρξισμό, από εκεί έμαθα και κοινωνιολογία, από εκεί έμαθα και οικονο­μία. Διάβασα όλη τη ρώσικη κλασσική και σοσιαλιστική λογοτεχνία, διάβασα όλη τη γαλλική λογοτεχνία, η οποία είναι καταπληκτική. Μέσα από την λογοτεχνία μαθαίνεις τη γλώσσα, μαθαίνεις να μιλάς, παίρνεις γνώσεις τρομακτικές από όλους τους χώρους…
ΧΡΟΝΗΣ ΜΙΣΣΙΟΣ

Τα βιβλία αλλάζουν το μυαλό; Σίγουρα η ανάγνωση ενός συναρπα­στικού μυθιστορήματος προκαλεί μεταβολές σε δίκτυα του εγκεφάλου. Λέμε συχνά ότι ένα καλό βιβλίο ανοίγει το μυαλό. Τώρα οι επιστήμονες διαπιστώνουν ότι μπορεί και να το αλλάξει.

Ένα βιβλίο και ένας αναγνώστης. Ένας υποψήφιος αναγνώστης. Η στιγμή που παίρνει το βιβλίο στα χέρια του. Το στριφογυρίζει ταλαντευόμενος. Αρχίζει να το ξεφυλλίζει. Προβλέψιμο.

Γιατί πρέπει να διαβάζουμε κάθε μέρα. Αν είστε ένας από τους αμέτρητους ανθρώπους που δεν έχουν τη συνήθεια να διαβάζουν τακτικά, ξανασκεφθείτε το, γιατί μάλλον εσείς χάνετε.

Το διάβασμα έχει πολλαπλά οφέλη:
• Πνευματική εγρήγορση
• Μείωση του άγχους
• Γνώση
• Επέκταση λεξιλογίου
• Βελτίωση μνήμης
• Βελτίωση της συγκέντρωσης
• Καλύτερες ικανότητες γραπτού λόγου
• Ηρεμία
• Δωρεάν ψυχαγωγία

Το βιβλίο είναι το φθηνότερο και γρηγορότερο μεταφορικό μέσο της ψυχής μας. Μας ταξιδεύει σε τόπους μακρινούς, τόπους που δεν υπάρχουν ή που δεν είχαμε φαντασθεί ότι υπάρχουν. Αυτή είναι και η μεγάλη διαφορά του με την τηλεόραση. Στο βιβλίο η φαντασία μας είναι ελεύθερη, ενώ όταν μια ιστορία μεταδίδεται σε εικόνες η φαντασία μας είναι δέσμια. Αυτοί που διαβάζουν έχουν τον κόσμο και αυτοί που βλέπουν τηλεόραση τον χάνουν για αυτό το λόγο κλείστε τις τηλεοράσεις και ανοίξτε ένα βιβλίο.

…Πάντα φανταζόμουν τον παράδεισο σαν ένα είδος βιβλιο­θήκης…
Χόρχε Λούις Μπόρχες

Ο βιβλιόφιλος αναζητά το επόμενο βιβλίο που θα διαβάσει ή τα βιβλία που θα διαβάσει στα επόμενα 40 χρόνια, με την προσήλωση, την απληστία και το πάθος που έχουν οι χρυσοθήρες και οι αλιεύς μαργαριταριών. Οτιδήποτε διαβάζουμε γεμίζει το μυαλό μας με καινούργιες πληροφορίες και ποτέ δεν ξέρουμε πότε μπορούν αυτές οι γνώσεις να μας φανούν χρήσιμες. Όσα περισσότερα ξέρουμε, τόσο πιο καλά προετοιμασμένοι είμαστε να αντιμετωπίσουμε οποιαδήποτε πρόκληση βρεθεί στο δρόμο μας ας μην ξεχνάμε ότι αυτό που μας διαχωρίζει από τα ζώα είναι η γλώσσα. Διαβάζοντας μαθαίνεις καλύτερα τη γλώσσα, οπότε μαθαίνεις να σκέφτεσαι καλύτερα άρα και να ζεις καλύτερα.

«Έχουμε το φυσικό δικαίωμα να χρησιμοποιούμε τις πένες μας, όπως τις γλώσσες μας, με δική μας ευθύνη», είχε πει το 1764 ο Βολταίρος, ένας από τους πρώτους συγγραφείς που τοποθετήθηκαν στο πυρ το εξώτερο από την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Κάθε χώρα παρουσιάζει τους δικούς της νόμους για το λίβελο, την βλασφημία, την αισχρολογία, ή ακόμα και την ανταρσία έναντι της εξουσίας. Η λογοκρισία συναντάται σε διάφορες μορφές από τη στιγμή που οι άνθρωποι άρχισαν να επικοινωνούν μεταξύ τους, και αναδιαμορφώνεται ανάλογα με την ηθική της κάθε εποχής.

Με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τα Ηνωμένα Έθνη υιοθέ­τησαν την Παγκόσμια Διακήρυξη Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, το άρθρο 19 της οποίας αναφέρει πως «καθένας έχει το δικαίωμα της ελευθερίας της γνώμης και της έκφρασης, που σημαίνει το δικαίωμα να μην υφίσταται δυσμενείς συνέπειες για τις γνώμες του και το δικαίωμα να αναζητά, να παίρνει και να διαδίδει πληροφορίες και ιδέες, με οποιοδήποτε μέσο έκφρασης και από όλο τον κόσμο».
Ακόμα όμως και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ο σκοταδισμός, ο νέο-συντηρητισμός και ο πουριτανισμός δεν υποχώρησαν και η διάδοση ιδεών μέσω των βιβλίων κυνηγήθηκε άγρια ακόμη και στις νεότερες δεκαετίες. Οι περιπτώσεις βιβλίων που διώχθηκαν, τόσο στην Ελλάδα όσο και σ’ ολόκληρο τον κόσμο είναι εκατοντάδες. Οι λόγοι τις λογοκρισίας των συγγραφέων και των έργων τους υπήρξαν άλλοτε πολιτικοί, άλλοτε θρησκευτικοί ακόμα και οικονομικοί…

Τα βιβλία που κυνήγησε η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία

Ένα τεράστιο κεφάλαιο λογοκρισίας και απαγόρευσης βιβλίων αφορά ασφαλώς και την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Το «Index Librorum Prohi­bitorum» (Κατάλογος Απαγορευμένων Βιβλίων) που εξέδωσε η εκκλησιαστική αρχή, για να ορίσει τα «επικίνδυνα» για την πίστη των μελών της συγγράμ­ματα, ανανεωνόταν συνεχώς από τον 16ο ως τον 20ο αιώνα. Από πλευράς επιστημών, «ακατάλληλοι» κρίθηκαν ο Κοπέρνικος και ο Γαλιλαίος αφού οι εξωφρενικές αστρονομικές τους αναζητήσεις θεωρήθηκαν άκρως αιρετικές. Από φιλοσοφικής πλευράς, καμένες σελίδες γνώρισαν, μεταξύ άλλων, ο Ντεκάρτ, ο Ντιντερό, ο Έρασμος, ο Καντ, ο Ρουσώ και ο Βολταίρος. Απαγο­ρευμένος λογοτέχνης για το Βατικανό υπήρξε και ο «δικός μας» Νίκος Καζαντζάκης, με τον «Τελευταίο πειρασμό», αλλά και ο Ονορέ ντε Μπαλζάκ, ο Καζανόβα, ο Αλέξανδρος Δουμάς, ο Ουγκώ, ο Ζολά και πολλοί ακόμα.

«Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων» του Λούις Κάρολ

Στις αρχές της δεκαετίας του ’30, η λέξη «απαγορευμένο» αποδόθηκε σε πολλές χώρες στο αριστούργημα του Λούις Κάρολ «Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων» με πιο απίθανο λόγο αυτόν που επικαλέσθηκαν οι Κινέζοι. Θεωρούσαν αδιανόητο άνθρωποι και ζώα να μιλάνε την ίδια γλώσσα.

Εβραίοι συγγραφείς στο στόχαστρο του Χίτλερ

Μαζική και ταυτόχρονα αναμενόμενη ήταν βέβαια και η καύση βιβλίων τα χρόνια της ανόδου του Χίτλερ στην εξουσία. Σε φωτογραφικά ντοκουμέντα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου έχουν απαθανατιστεί εκατοντάδες οπαδοί του να στέκονται με το χέρι υψωμένο σε ναζιστικό χαιρετισμό μπροστά σε μικρούς, καιόμενους λόφους βιβλίων. Ο Αδόλφος φοβόταν τη δύναμη των ιδεών και έτσι έκαιγε τα βιβλία των Εβραίων. Για τις ανάγκες της αντι-εβραϊκής προπαγάνδας ρίχτηκε τότε στην πυρά το πνευματικό έργο των Αϊνστάιν, Μπέντζαμιν, Μπρεχτ, Κάφκα, Ένγκελς, Μαρξ και Τρότσκι.

Η λογοκρισία βιβλίων στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα αν και δεν εμφανίζεται η ίδια συστηματική παράδοση στη λογοκρισία των βιβλίων με αυτή των αγγλοσαξονικών χωρών, των χωρών του πρώην Ανατολικού Μπλοκ, καθώς και των μουσουλμανικών χωρών και της Κίνας καταγράφονται περιπτώσεις διωγμών βιβλίων και συγγραφέων. Σε περιόδους επιβολής δικτατορικών καθεστώτων όπως στην δικτατορία του Μεταξά αλλά και στην επταετή δικτατορία των συνταγματαρχών, αρκετά ήταν τα βιβλία που μπήκαν στη μαύρη λίστα.

Αν και στην Αρχαία Αθήνα ο Αριστοφάνης με τις ελευθερόστομες κωμωδίες δεν διώχτηκε, πολλούς αιώνες μετά, υπό καθεστώς δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά, απαγορεύεται η «Λυσιστράτη» ως αντιμιλιταριστικό έργο. Η κατεξοχήν «αντιστασιακή» «Αντιγόνη» του Σοφοκλή απαγορεύεται με τη σειρά της μιας και στρέφεται ευθέως κατά της εξουσίας. Αντιπολεμικό βιβλίο που απαγορεύτηκε, θεωρήθηκε και η «Ζωή εν Τάφω» του Στρατή Μυριβήλη. Γενικότερα την περίοδο εκείνη, έργα τουΠλάτωνα, του Θουκυδίδη και του Ξενοφώντα, πολλά έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας βρίσκονται στο στόχαστρο του καθεστώτος. Ρητή ήταν άλλωστε και η διαταγή που δόθηκε ώστε να μην διδαχτεί ο «Επιτάφιος» του Περικλή στα σχολεία, για να μην εκληφθεί από τους μαθητές ως έμμεση αποδοκιμασία των μηχανισμών του κράτους. Όπως ήταν αναμενόμενο και για προφανείς λόγους, απαγορεύεται και το συνολικό έργο του Καρλ Μαρξ.
Πολλοί αριστεροί συγγραφείς άλλωστε υπέφεραν και την περίοδο 1967-1974. Μεταξύ αυτών, η αυτοεξόριστη Τατιάνα Γκρίτση-Μίλλιεξ, της οποίας χειρόγραφα βιβλίων καταστράφηκαν από τη χούντα, ο Άρης Αλεξάνδρου, ο Τίτος Πατρίκιος, η Έλλη Αλεξίου, ο Κώστας Μουρσελάς για τα έργα του «Στάση λεωφορείου» και «Το αυγό», ο Ιάκωβος Καμπανέλλης για το εμφανώς αντιδικτατορικό «Το μεγάλο μας τσίρκο».

Δεν έλειψαν και οι προσαγωγές συγγραφέων για συγκεκριμένα έργα τους που κρίθηκαν πως έχουν «άσεμνο περιεχόμενο». Ο Νίκος Κάσδαγλης δικάστηκε τον Απρίλιο του 1970 για το «άσεμνο» μυθιστόρημά του «Εγώ είμι Κύριος ο Θεός σου» και αθωώθηκε. Ομοίως αθωώθηκε και ο Μένης Κουμανταρέας που είχε οδηγηθεί στο δικαστήριο για τη συλλογή διηγημάτων του «Το αρμένισμα».

Στο μεταξύ, συντάχθηκε μία λίστα με περίπου 760 βιβλία από περίπου 200 συγγραφείς που κρίθηκαν απαγορευμένα. Μεταξύ αυτών, βιβλία του Ονόρε ντε Μπαλζάκ, των υπαρξιστών Ζαν Πολ Σαρτρ καιΣιμόν ντε Μπο­βουάρ, του Τολστόι, του Σαίξπηρ, του Μπέρτολτ Μπρεχτ, του Τρότσκι, του Χέρμπερτ Μαρκούζε και πολλών άλλων.

 

Print Friendly, PDF & Email