Το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης
γράφει στο peripteron.eu ο Βαγγέλης Πάλλας, ∆ηµοσιογράφος – Ερευνητής – Αναλυτής IFJ / SPJ
Αυτό που ονομάζουμε «Δημοσιογραφία» ανακαλύφθηκε ιστορικά με μόνον χειραφετικούς σκοπούς. Για τον έλεγχο κάθε φορά της δημόσιας σφαίρας, δηλαδή των ηθών, των συμπεριφορών, των απόψεων και της ελεύθερης έκφρασης, πόσο μάλλον όταν υπάρχουν ΜΜΕ, που είναι επιχειρήσεις (κρατικές – ιδιωτικές). Μπορεί να φαντάζει κανείς οποιαδήποτε μορφή εξουσίας, να επιβιώνει χωρίς να επιδρά στο συναίσθημα των πολιτών, προκαλώντας δέος ή φόβο; Είναι απίθανο.
Παρότι έχουν υπάρξει εξουσίες που έσπερναν τον φόβο άμεσα, σκοτώνοντας συστηματικά και άλλες που επιβίωναν πιο «συναινετικά» είναι απίθανο να ανακαλύψει κάποιος κάποια εξουσία που να μην έχει περιορίσει την ελευθερία της έκφρασης στους πολίτες της, με διάφορους αντιδημοκρατικούς μεθόδους.
Ο πιο γνωστός αλλά και πιο παλιός τρόπος, είναι η μήνυση για συκοφαντική δυσφήμιση. Συνήθως από πολιτικά πρόσωπα, οικονομικούς παράγοντες αλλά και απλούς πολίτες.
Συνήθως αυτές οι πολιτικές απευθύνονται στους λίγους δημοσιογράφους που ασκούν ανεξάρτητη και ερευνητική δημοσιογραφία, τιμώντας το δημοσιογραφικό τους επάγγελμα ταυτόχρονα ελέγχοντας και κριτικάροντας την εξουσία.
Εδώ θα πρέπει να αναφέρω ότι η εξουσία, χρησιμοποιεί συχνά πολλούς δημοσιογράφους από το ιδεολογικό της μπαούλο, για να επηρεάσει με παραπληροφόρηση και fake news τους πολίτες, όσοι είναι απέναντί της, συχνά διασύρου πολιτικούς αντιπάλους, πολίτες, μειονοτικές ομάδες, εξαρτώμενα άτομα, με αποτέλεσμα συχνά να καταφεύγουν οι διασυρόμενοι στις δικαστικές αίθουσες, ζητώντας την τιμωρία τους. Ερχόμενοι οι μηνυόμενοι δημοσιογράφοι αναγκάζονται να ζητήσουν συγγνώμη δικαιολογώντας πληροφορίες των άρθρων τους ήταν λάθος…
Υποκριτικό, διότι υπηρετούν πιστά την εξουσία, αμειβόμενοι χρηματικά ή με κρατικά αξιώματα. Τα παραδείγματα δυστυχώς είναι πολλά.
Η ελευθερία έκφρασης είναι δικαίωμα, είναι καθήκον, όχι μόνον των δημοσιογράφων, αλλά και των πολιτών με τη δημιουργία την δημοσιογραφία των πολιτών.
…. Με τα όνειρά σου μπορείς να ξαναφτιάξεις τον κόσμο που σου στέρησαν, μπορεί να σου πάρουν τα πάντα, τα υπάρχοντά σου, τα καλύτερά σου χρόνια, αυτό όμως που δεν μπορεί κανείς να σου πάρει είναι τα όνειρά σου… Μοχάμεντ Μουλεσεχούλ
Σε μια δημοκρατική κοινωνία, η ελευθερία της έκφρασης προστατεύεται μόνο από το Σύνταγμα. Δυστυχώς τα ΜΜΕ και όχι οι κυβερνήσεις καθορίζουν την ατζέντα των θεμάτων δημοσίου ενδιαφέροντος, παρουσιάζοντας τις απόψεις που υπάρχουν σε σχέση με αυτά και αποκαλύπτουν σημαντικές πληροφορίες σχετικά με τη συμπεριφορά της εξουσίας.
Οι ρόλοι των ΜΜΕ, σχετίζονται με τις τρεις βασικές αξίες τους: την προστασία του Δημόσιου συμφέροντος, την ύπαρξη της πολυφωνίας και την διατήρηση της ανεξαρτησίας τους. Τα ΜΜΕ είναι αυτά που πρώτα πρέπει να κρούσουν τον κώδωνα του κινδύνου, αν κάτι πάει στραβά στην κοινωνία και να σταθούν εμπόδιο στην κατάχρηση εξουσίας . Εν ολίγοις δεν υπάρχει δημοκρατική κοινωνία χωρίς ελεύθερα μέσα ενημέρωσης, αλλά και ατομική ελευθερία έκφρασης από τους πολίτες
Πως να σωπάσω μέσα μου την ομορφιά του κόσμου; Ο ουρανός δικός μου η θάλασσα στα μέτρα μου. Στου βούρκου μέσα τα νερά ποια γλώσσα μου μιλάνε αυτοί που μου ζητάνε να χαμηλώσω τα φτερά;
Η ελευθερία της έκφρασης, δεν είναι μόνο στον γραπτό λόγο, αλλά σε όλες τις εκφράσεις της καθημερινότητας. Στις διαδηλώσεις, τα συλλαλητήρια, στις πορείες, στα οδοφράγματα και στις κοινωνικές εκδηλώσει. Η αστική εξουσία πάντα βρίσκει τρόπους αντιλαϊκούς ώστε να φιμώνει και να ελέγχει την ελεύθερη έκφραση.
Οι πολίτες έχουν δικαίωμα στην ελευθερία έκφρασης. Το δικαίωμα αυτό περιλαμβάνει την ελευθερία γνώμης, αλλά και την ελευθερία λήψης πληροφοριών ή ιδεών (χάρτης θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ε.Ε.).
Η ελευθερία της έκφρασης αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της δημοκρατίας. Το δικαίωμα προστατεύεται και υπερβαίνει την ελευθερία του τύπου. Καλύπτει τον πολιτικό λόγο και την καλλιτεχνική έκφραση. Επίσης προστατεύονται και εκείνες οι ιδέες που προσβάλουν, σοκάρουν ή ενοχλούν την εξουσία ή κάποιο τμήμα του πληθυσμού.
Η σπουδαιότητα που έχει η ελευθερία έκφρασης δεν είναι κάτι καινούργιο. Στην πρωινή σύγχρονη Ευρώπη, διανοούμενοι όπως ο Τζον Μίλτον και ο Τζον Λοκ, τόνισαν την αντίθεσή τους στη λογοκρισία ως μέρος της ανάπτυξης μιας δημοκρατικής κυβέρνησης.
Το άρθρο 19 της Οικουμενικής Διακήρυξης του 1948 για τα ανθρώπινα δικαιώματα δηλώνει. Ο καθένας έχει το δικαίωμα ελευθερίας της γνώμης και της έκφρασης. Αυτό το δικαίωμα περιλαμβάνει την ελευθερία να έχει απόψεις, χωρίς παρεμβολές και να αναζητά και να λαμβάνει και να μεταδίδει πληροφορίες και ιδέες μέσω οποιουδήποτε μέσου ενημέρωσης και ανεξαρτήτως συνόρων.
Οι ρίζες της ελευθερίας στην έκφραση, βρίσκονται χιλιάδες χρόνια πριν την Αθηναϊκή και Ρωμαϊκή δημοκρατία, ενώ η σημερινή μορφή της οφείλεται κατά πολύ στην Γαλλική επανάσταση μέχρι να θεσπιστεί επίσημα το 1948… Τέλος η ελευθερία έκφρασης πρέπει να αποτελεί βασικό συστατικό της καθημερινότητας…
Ένα δημοκρατικό καθεστώς παρέχει το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης, αλλά πρέπει, παράλληλα, να παρέχει και προστασία ενός ατόμου ή συνόλου από την κατάχρηση αυτού του δικαιώματος. Η προσβολή ή βλάβη από μια υποτιθέμενη «ελεύθερη έκφραση» εξαρτάται, επίσης, από την πολιτική κατάσταση, την κουλτούρα και τα όρια ανοχής ενός λαού.
Μια άλλη άποψη της ελεύθερης έκφρασης είναι αυτή της σάτιρας. Υπάρχουν όρια στη σάτιρα; Μπορεί να γίνει αδίκημα; Επίσης, μπορεί ένας κατάφωρα προσβλητικός λόγος να δικαιολογηθεί από το δημοκρατικό δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης ατόμου ή μέσου μαζικής ενημέρωσης; Υπάρχουν αρχές και αξίες που καταπατιούνται από την κατάχρηση αυτού του δικαιώματος; Βεβαίως, υπάρχει η δικαιοσύνη σε ένα δημοκρατικό καθεστώς, στην οποία μπορεί να καταφύγει κάποιος όταν ο «ελεύθερος λόγος» γίνεται αδίκημα.
Άλλη μια άποψη της κατάχρησης της ελεύθερης έκφρασης είναι ο εκχυδαϊσμός, που μπορεί να οδηγήσει σε ηθική κατάπτωση ατόμων, θεσμών, ακόμη και μιας ολόκληρης κοινωνίας. Στην ισοπέδωση της ευπρέπειας.
