Βιοηθική για αρχάριους – Τι είναι, πότε εμφανίστηκε, τι πραγματεύεται

γράφει στο peripteron.eu η Χρυσάνθη Σαρδέλη

Μαιευτήρας-Γυναικολόγος
Αναπλ. Καθηγήτρια Φαρμακολογίας-Κλινικής Φαρμακολογίας ΑΠΘ
Πραγματογνώμων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για ζητήματα Ηθικής και Δεοντολογίας της Έρευνας
Μέλος της Ομάδας Πραγματογνωμόνων για την Covid-19 της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής και Τεχνοηθικής

Ο όρος βιοηθική προέρχεται από τα συνθετικά «βίος», δηλαδή ζωή ή τρόπος ζωής και «ηθική», έννοια που προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «ήθος», με την οποία περιγράφεται η συμπεριφορά, ο χαρακτήρας και γενικότερα η προσωπική ηθική ιδιοσυγκρασία ενός ανθρώπου. Με τον όρο «ηθική» γενικά, αποδίδονται στα ελληνικά οι έννοιες ethics and morality, χωρίς διάκριση. Με τον πρώτο όρο (ethics), εννοείται η επιστήμη της φιλοσοφικής ανάλυσης των επιμέρους ηθικών αρχών, ενώ με το δεύτερο όρο (morality) αποτυπώνεται ένα σύνολο κανόνων συμπεριφοράς, που θεωρούνται αποδεκτοί από έναν πληθυσμό σε μία δεδομένη χρονική στιγμή. Η Ηθική ως επιστημονικό πεδίο εντάσσεται στη φιλοσοφία και, σύμφωνα με ορισμό που απαντάται σε λεξικά νέας ελληνικής, είναι ο κλάδος της φιλοσοφίας «που εξετάζει και μελετά τις πράξεις των ανθρώπων ως προς τη θετική ή αρνητική τους αξία, που έχει δηλαδή ως αντικείμενο την εκτιμητική κρίση, αφού αναφέρεται στη διάκριση του καλού και του κακού». Η Ηθική συνιστά επίσης σύνολο των θεσμοθετημένων κανόνων μιας κοινωνίας που καθορίζουν τη συμπεριφορά των ατόμων με βάση το κοινωνικά αποδεκτό, το καλό και το κακό, ενώ μπορεί να συνιστά και ατομική στάση ή υποκειμενική αντίληψη περί της κοινωνικής ηθικής.

Πάρα πολλοί είναι οι ορισμοί που δίνονται για τη Βιοηθική ή όπως αλλιώς απαντάται, για τη «Βιοϊατρική Ηθική». Ψάχνοντας κάποιος σε κοινό λεξικό πάντως διαπιστώνει ότι ο όρος βιοηθική δεν υπάρχει, ενώ για παράδειγμα περιέχεται η σημασία του επιθέτου «βιοϊατρικός», που αποδίδεται ως αυτός που άπτεται ταυτόχρονα των επιστημών της βιολογίας και της ιατρικής.
Σύμφωνα με ένα σύντομο ορισμό πρόκειται για τον κλάδο της φιλοσοφίας που αναλύει τις πράξεις και τη συμπεριφορά του ανθρώπου σχετικά με τη νέα βιοϊατρική γνώση και την εφαρμογή της. Ερευνά δηλαδή και συζητά τα προβλήματα που αναφύονται από την πρόοδο της ιατρικής επιστήμης, της βιολογίας και της γενετικής μηχανικής και αφορούν κυρίως τις εφαρμογές της βιοτεχνολογίας στο γονότυπο και το φαινότυπο του ανθρώπου, την ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, τις μεταμοσχεύσεις, κλπ. και τις γενικότερες επιπτώσεις αυτών στον άνθρωπο, τη ζωή και την επιβίωση του, από ηθική, θρησκευτική, κοινωνική, πολιτική και νομική σκοπιά.
Με βάση άλλο ορισμό Βιοηθική είναι η επιστήμη που ασχολείται με τη φιλοσοφική μελέτη των ηθών και εθίμων στα θέματα που προκύπτουν από τη συστηματική διερεύνηση των προβλημάτων και των ερωτημάτων, τα οποία εγείρουν οι αλματώδεις εξελίξεις των ιατρικών επιστημών και τεχνολογιών, με έμφαση στην παροχή υπηρεσιών υγείας και την καθημερινή ιατρική πρακτική.

Τον όρο Βιοηθική (bioethics) υποστηρίζεται ότι τον εισήγαγε ο V.R. Potter το 1971, στην προσπάθεια του να θεματοποιήσει τα ηθικά και κοινωνικά προβλήματα που προκύπτουν από την ανάπτυξη της Βιολογίας, ενώ παραπλήσιοι είναι και οι όροι medical ethics ή biomedical ethics που χρησιμοποιήθηκαν από τον J. Harris, για να αποδοθεί η έννοια της εφαρμοσμένης φιλοσοφικής αντιμετώπισης των προβλημάτων που εγείρουν οι πρακτικές της άσκησης του ιατρικού επαγγέλματος. Σύμφωνα με τον φιλόσοφο G. Hottois, ο Potter είχε χρησιμοποιήσει τον όρο βιοηθική, ήδη από το 1970, σε ένα άρθρο του με τίτλο «Βιοηθική, η επιστήμη της επιβίωσης», το οποίο στη συνέχεια συμπεριέλαβε στο βιβλίο του «Βιοηθική, Γέφυρα στο Μέλλον», που εκδόθηκε το 1971. Παράλληλα υποστηρίζεται ότι ο όρος ενδεχομένως επινοήθηκε από τον A. Hellegers, που ίδρυσε το πρώτο Ινστιτούτο Βιοηθικής το 1971. Κατά άλλους ερευνητές, ο θεολόγος Fritz Jahr χρησιμοποιεί τον όρο βιοηθική πολύ νωρίτερα, το 1927, εισάγοντας τον στην επαναδιατύπωση της κατηγορικής προσταγής «Να σέβεσαι κάθε ζωντανό ον γενικά ως σκοπό καθ’ εαυτόν και να το μεταχειρίζεσαι, εάν είναι δυνατό, ως τέτοιο!», την οποία παρουσιάζει ως βιοηθική προστακτική, που συνιστά καθοδηγητική αρχή για τις πράξεις των ανθρώπων.

Η Βιοηθική αποτελεί ένα ευρύ διεπιστημονικό πεδίο, όπου συναντώνται γνώση, εργαλεία και επιστήμονες από διάφορους κλάδους. Έχει χαρακτηριστεί και ως κατ’ εξοχήν ανθρωπολογική επιστήμη, γιατί διερευνά τα προβλήματα που ανακύπτουν από την αλματώδη εξέλιξη των ιατρικών επιστημών και της τεχνολογίας από την πλευρά των ανθρωπιστικών επιστημών, της Θεολογίας, της Νομικής, της Κοινωνιολογίας, της Οικονομίας, της Φιλοσοφίας και άλλων. Πέραν αυτού, χαρακτηρίζεται ως σύγχρονος κλάδος της φιλοσοφίας, όπου η προσέγγιση των βασικών εννοιών της φιλοσοφίας συναντάται με τους προβληματισμούς που εγείρει η κοινωνικοοικονομική πλευρά της υγείας και τη νομική επιστήμη, κάνοντας τη βιοηθική βάση τόσο της ιατρικής δεοντολογίας όσο και του ιατρικού δικαίου εν γένει. Επιπλέον, μπορεί να ιδωθεί περισσότερο ως δημόσιος λόγος παρά ως περιχαρακωμένος επιστημονικός κλάδος. Ενδιαφέρον έχει σε κάθε περίπτωση το γεγονός ότι στην Οικουμενική Διακήρυξη για τη Βιοηθική και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα της UNESCO, που δημοσιεύτηκε το 2005, ελλείψει ομοφωνίας των εκπροσώπων των κρατών και των θρησκειών που συμμετείχαν στη σύνταξη της, δεν απαντάται ορισμός της βιοηθικής.

Πέρα από τη δυσκολία ορισμού της έννοιας της Βιοηθικής, για την οποία έχει μάλιστα επισημανθεί ότι, αντικειμενικά, ενιαία χρήση του όρου ή της έννοιας δεν μπορεί να υπάρξει, εξίσου δύσκολο είναι να προσδιορίσει κανείς και το πεδίο έρευνας της, που κατά τον Hottois είναι απέραντο, δεδομένου ότι η βιοηθική ασχολείται με προβλήματα τριών επιπέδων. Σε ένα πρώτο προσωπικό επίπεδο μελετώνται οι προσωπικές επιλογές του ατόμου αναφορικά με τη ζωή του, που όμως δεν είναι αποκομμένες από το δεύτερο, κοινωνικό επίπεδο. Σε δεύτερο επίπεδο η βιοηθική εστιάζει στις συνέπειες των προσωπικών επιλογών σε κοινωνικό-πολιτικό-οικονομικό επίπεδο και ακολούθως σε ένα τρίτο επίπεδο στις συνέπειες των δύο παραπάνω επιπέδων σε όλο το φυσικό περιβάλλον.

Ουσιαστικά όμως, πέραν της αναγνώρισης, μελέτης και ανάλυσης των προαναφερθέντων, σημαντική αποστολή της βιοηθικής είναι η επίλυση ή έστω η άμβλυνση των αντιπαραθέσεων και συγκρούσεων που δημιουργούνται μεταξύ αντικρουόμενων αξιών και στόχων σε διάφορες κλινικές και ερευνητικές δραστηριότητες και καταστάσεις.
Οι βιοηθικές αναζητήσεις δεν αφορούν μόνο τους «ειδικούς». Δημόσιες συζητήσεις για βιοηθικά διλήμματα πραγματοποιούνται στα κάθε είδους κοινοβούλια, στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, σε ακαδημαϊκούς κύκλους, αίθουσες διδασκαλίας και εργαστήρια, σε γραφεία και σε νοσοκομεία. Περιλαμβάνουν όχι μόνο γιατρούς, αλλά και ασθενείς, όχι μόνο επιστήμονες και πολιτικούς, αλλά και το ευρύ κοινό. Πρόκειται για θέματα γενικότερου κοινωνικού ενδιαφέροντος, που έχουν αποφασιστική επιρροή στις ζωές μεγάλου αριθμού ανθρώπων και δεν μπορούν να επαφίενται σε αυτορρύθμιση μέσω της βιοϊατρικής κοινότητας. Ειδικά οι συζητήσεις για τους αποδέκτες και τους έχοντες δικαίωμα κριτικής της νέας επιστημονικής γνώσης και των κανόνων που την αφορούν είναι πολύ παλιές, με τον Αριστοτέλη να υποστηρίζει ότι η νέα γνώση θα πρέπει να επικοινωνείται και να ελέγχεται από την κοινή γνώμη, ενώ αντίθετα τον Πλάτωνα να υποστηρίζει ότι είναι προνόμιο και αποκλειστικό δικαίωμα των «ειδικών».

Διάφορα ιστορικά γεγονότα (η ανάπτυξη και χρήση χημικών όπλων κατά των 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο και τα ιατρικά πειράματα των Ναζί κατά το 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο) και άλλες καταστάσεις βιοηθικού ενδιαφέροντος (μεταξύ άλλων διάφορα ερευνητικά σκάνδαλα, η εισαγωγή νέων τεχνολογιών στην υγεία και διάφορα επιστημονικά επιτεύγματα) ανέδειξαν τη σημασία και το γενικότερο ρόλο της Βιοηθικής. Ανέδειξαν επίσης την ανάγκη επαναπροσδιορισμού των αρχών που διέπουν τη σύγχρονη Βιοηθική, οι οποίες, μέχρι τουλάχιστον τα μέσα του περασμένου αιώνα, περιορίζονταν στους κανόνες που ίσχυαν από την εποχή του Ιπποκράτη (5ος αιώνας π.Χ.), στους οποίους βασιζόταν η ιατρική ηθική και οι οποίοι έχουν χαρακτηριστεί και ως απλοί κανόνες ανθρωπιάς, δηλαδή μεγαλοψυχία, ευσπλαχνία, αφοσίωση, αφιλοκέρδεια.
Σύγχρονα εργαλεία στάθμισης των βιοηθικών διλημμάτων που προκύπτουν καθημερινά – επειδή ακριβώς δεν είναι δυνατόν να γίνονται πάντα σεβαστές οι αξίες και τα θέλω όλων των μελών μίας ανθρώπινης κοινωνίας, καθώς και η ανάγκη ιεράρχησης των αντικρουόμενων αξιών και επιθυμιών – είναι οι κοινώς αποδεκτές βασικές αρχές της Βιοηθικής που προωθήθηκαν από τους Beauchamp και Childress στο βιβλίο τους Αρχές της Βιοηθικής. Το βιβλίο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1979, ως αποτέλεσμα της Έκθεσης Belmont (The Belmont Report) που συνέταξαν για την κυβέρνηση των ΗΠΑ αναφορικά με το ερευνητικό σκάνδαλο της Μελέτης Tuskegee για τη Σύφιλη. Στις αρχές αυτές περιλαμβάνονται:
α) η αρχή σεβασμού της αυτονομίας (σεβασμός της αυτόνομης λήψης αποφάσεων από ικανά να αποφασίσουν πρόσωπα)
β) η αρχή του μη βλάπτειν (η αποφυγή πρόκλησης βλάβης)
γ) η αρχή του ωφελέειν (η μέριμνα για το καλό και την παροχή ωφέλειας)
δ) η αρχή της δικαιοσύνης (ο δίκαιος διαμοιρασμός ωφελειών, κινδύνων και κόστους μεταξύ των μελών μίας κοινωνικής ομάδας).
Οι αρχές αυτές απορρέουν από την κοινή ηθική και τις ιατρικές παραδόσεις, ηθική κατά βάση αποδεκτή από τη σύγχρονη αμερικάνικη κοινωνία, που κατά τους M. Häyry και T. Takala, διακρίνεται από την ευρωπαϊκή βιοηθική, που βασίζεται σε αξίες όπως είναι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η αλληλεγγύη και η κοινωνικότητα του ανθρώπου, η αξία του προσώπου, η αρχή της εχεμύθειας και η αρχή της προφύλαξης, αν και οι αρχές της ωφέλειας και της αποφυγής βλάβης αποτυπώνονται και στο άρ.2 των Αρχών Ευρωπαϊκής Ιατρικής Δεοντολογίας (Principles of European Medical Ethics). Παρ’ όλο που συγκεντρώνουν ένα ελάχιστο κοινής αποδοχής, και ασχέτως προέλευσης τους, υπάρχει δυσκολία καθολικής εφαρμογής αυτών των αρχών στην πράξη, δεδομένου ότι δεν έχουν πάντα την ίδια έννοια και το ίδιο νόημα σε όλους τους ανθρώπους.

Η αναγνώριση, η ανάλυση και η επίλυση σχετικών βιοηθικών προβλημάτων διευκολύνεται σε κάθε περίπτωση με αναφορά σε αυτό το σύνολο αρχών, κάθε μία από τις οποίες ανταποκρίνεται σε ένα εκ πρώτης όψεως καθήκον για τους βιοϊατρικούς επιστήμονες. Τι υπερισχύει κάθε φορά εξαρτάται από το ποιος κάνει τη στάθμιση των παραπάνω αρχών και την οπτική του, επομένως θα πρέπει τα παραπάνω να παρατίθενται στον μη ειδικό, είτε πρόκειται για ασθενή, είτε πρόκειται για συμμετέχοντα στην έρευνα, για χαράσσοντα πολιτική ή κάποια κοινωνική ομάδα, από τον εκάστοτε επαγγελματία, με απλό και κατανοητό τρόπο. Η σύγχρονη βιοϊατρική εκπαίδευση είναι απαραίτητο να περιλαμβάνει εκπαίδευση και εξάσκηση και σε αυτά τα ζητήματα που, εκ πρώτης όψεως, δεν γίνονται αντιληπτά ως μείζονος σημασίας ή άμεσα σχετιζόμενα με τα βιοϊατρικά επαγγέλματα, αν και μάλλον η πρόσφατη πανδημία ανέδειξε πέραν κάθε αμφιβολίας, το σημαντικό τους ρόλο για την κοινωνική δικαιοσύνη, συνοχή και αλληλεγγύη.

 

 

Print Friendly, PDF & Email