Ο Καθένας και η Νέμεσις του Φίλιπ Ροθ

Ο Philip Milton Roth, (1933 – 2018) ήταν Αμερικανός συγγραφέας, Εβραϊκής καταγωγής. Το πρώτο του βιβλίο «Αντίο Κολόμπους» εκδόθηκε το 1959. Είχε λάβει πολλά λογοτεχνικά βραβεία και είχε μεγάλη αναγνώριση από κοινό και κριτικούς. Ορισμένα από τα πιο γνωστά έργα του είναι το «Αντίο Κολόμπους», το «Σύνδρομο Πόρτνοϊ» του 1969 και η σειρά μυθιστορημάτων με αφηγητή το alter ego του Νέιθαν Ζούκερμαν. To 2012 τιμήθηκε με το Βραβείο “Πρίγκιπας της Αστούριας”. Κατά την παραμονή του στο Σικάγο ο Ροθ γνώρισε τον Νομπελίστα συγγραφέα Σολ Μπέλοου και την πρώτη του γυναίκα του Margaret Martinson. Χώρισαν το 1963 και το 1968 η Μάρτινσον σκοτώθηκε σε τροχαίο ατύχημα. Το 1990 παντρεύτηκε την αγγλίδα ηθοποιό Claire Bloom. Το 1994 χώρισαν και το 1996 η Μπλουμ εξέδωσε αυτοβιογραφία με τίτλο “Leaving a Doll’s House”, όπου περιγράφει λεπτομέρειες του γάμου της με τον συγγραφέα.

Γραφή κοφτερή, μελαγχολική, που φτάνει ως το μεδούλι των πραγμάτων ο Philip Milton Roth «νεαρός αυνανιστής στο Σύνδρομο Πορτνόι, απροκάλυπτος πορνογράφος στο Βυζί, αδίστακτος φαλλοκράτης (Η ζωή μου ως άνδρα), χειραγωγός των γυναικών (Το ζώο που ξεψυχά), δύστοκος συγγραφέας, αέναα σκιαμαχώντας με τα φαντάσματά του (σε όσα μυθιστορήματα εμφανίζεται το ροθιανό alter ego, ο Νέιθαν Ζούκερμαν), δύστροπος μεσήλικος (Μάθημα ανατομίας), καταθλιπτικός γέρος (Φεύγει το φάντασμα), εν ζωή κηδευτής της ζωής του (Καθένας)» είναι, μαζί με τον Howard Phillips Lovecraft, ο αγαπημένος μου συγγραφέας.

Το πρώτο βιβλίο του Ροθ “Goodbye, Columbus” (Αντίο Κολόμπους), ήταν μια συλλογή διηγημάτων με την οποία κέρδισε το Εθνικό Λογοτεχνικό Βραβείο των ΗΠΑ το 1960.

Μεγάλη εμπορική επιτυχία γνώρισε με το τρίτο του μυθιστόρημα “Portnoy’s Complaint” (Το σύνδρομο Πόρτνοϊ) το 1969.

Το 1979 εκδόθηκε το πρώτο βιβλίο όπου αφηγητής είναι ο Νέιθαν Ζούκερμαν με τίτλο “The Ghost Writer”. Ακολούθησαν αρκετά ακόμα όπου ο Ζούκερμαν είναι είτε αφηγητής ή παίρνει κάποιο μέρος στην πλοκή, με πιο πρόσφατο το “Exit Ghost” (Φεύγει το φάντασμα) του 2007. Το 1997 κέρδισε για δεύτερη φορά το Εθνικό Λογοτεχνικό Βραβείο με το βιβλίο “Sabbath’s Theater” (Το θέατρο του Σάμπαθ) και το 1998 βραβεύτηκε με Πούλιτζερ για το “American Pastoral” (Αμερικανικό ειδύλλιο).

Το 2011 βραβεύτηκε για την συνολική προσφορά του στην λογοτεχνία με το Διεθνές βραβείο Μπούκερ.

Πολλά από τα βιβλία του Ροθ έχουν αυτοβιογραφικά στοιχεία: εκτός του Ζούκερμαν που θεωρείται alter ego του συγγραφέα, ο χαρακτήρας Ντέιβιντ Κέπες που εμφανίζεται σε τρία βιβλία έχει αρκετά κοινά στοιχεία με τον ίδιο, ενώ σε κάποια βιβλία του έχει χρησιμοποιήσει χαρακτήρες με το όνομα Φίλιπ Ροθ.

Τα βιβλία του Φίλιπ Ροθ στα ελληνικά κυκλοφορούν από τις εκδόσεις “Πόλις”

Αναζήτησε τα, είναι πολύτιμη συντροφιά στις παραλίες και τις Καλοκαιρινές εξορμήσεις.

***
Το σύνδρομο Πόρτνοϊ (1969)

Η ξεκαρδιστική εξομολόγηση στο ντιβάνι του ψυχαναλυτή του ανασφαλούς και καταπιεσμένου από την μητέρα του Αλεξάντερ Πορτνόϊ, ο οποίος βρίσκει διέξοδο στον ακατάπαυστο αυνανισμό και στο σεξ με μη Εβραίες. Το μυθιστόρημα προκάλεσε την οργή μιας μερίδας της αμερικανοεβραϊκής κοινότητας, η οποία ουδέποτε συμφιλιώθηκε με την εικόνα που έδωσε γι’ αυτήν ο Ροθ στα νεανικά του χρόνια. Η πρώτη μεγάλη επιτυχία του συγγραφέα, χάρη στην οποία απέκτησε διεθνή φήμη αλλά και την …ρετσινιά του κυνικού, επιπόλαιου, μισογύνη, αντισημίτη.

Διαταραχή κατά την οποία έντονες ηθικές και αλτρουιστικές ορμές συγκρούονται αδιαλείπτως με ακραίες σεξουαλικές επιθυμίες, συχνάκις διεστραμμένης φύσεως. Κατά τον Σπίλφόγκελ, «πράξεις επιδειξιμανίας, ηδονοβλεψίας, αυτοερωτισμού και στοματικής συνουσίας αφθονούν πάντως, συνεπεία της “ηθικότητας” του ασθενούς, ούτε η φαντασίωση, ούτε η πράξη, οδηγούν σε γνήσια σεξουαλική ικανοποίηση, αλλά μάλλον σε υπερισχύοντα αισθήματα αιδούς και φόβου κολασμών, ιδίως με την μορφή του ευνουχισμού». Ο Σπιλφόγκελ πιστεύει ότι πολλά από τα συμπτώματα μπορούν ν’ ανιχνευτούν στους δεσμούς που κυριαρχούν στην σχέση μητέρα-παιδί.

Ένα εξαιρετικό μυθιστόρημα που αναδεικνύει ποικιλοτρόπως την σχέση των σαρκικών απολαύσεων με την διαμόρφωση της ταυτότητας από έναν συγγραφέα που διαθέτει ένα ιδιότυπο, αυτοκαταστροφικό, ευφυές χιούμορ με το οποίο, όμως, καταφέρνει να συνθηκολογεί με την σχετική ανεξαρτησία του σώματος: τα βάσανα και τις ηδονές του, τον έρωτα και τον θάνατο, τον πόνο της εκάστοτε απώλειας ή διάψευσης. Πρόκειται για εκείνο το εκτονωτικό γέλιο που -εν τέλει- αντιστέκεται μοναδικά και αποτελεσματικά στον θρήνο.

Πατρική κληρονομιά (1991)

To βιβλίο που έγραψε ο Ροθ για τον πατέρα του, με συμπόνια, με χιούμορ και «σύμφωνα με την έλλειψη σεμνότητας που έχει το επάγγελμα…», ενώ τον συντρόφευε στην τελευταία φάση της διαδρομής του. Ένας φόρος τιμής σ’ αυτόν τον «χοντροπελεκημένο» γιο Εβραίων μεταναστών, τον αμόρφωτο ουσιαστικά και τόσο ευάλωτο στις κοινωνικές προκαταλήψεις, στον οποίο ο Ροθ χρωστούσε την παιδεία και την αυτοπεποίθησή του, όση περιφρόνηση κι αν του επιφύλαξε νεότερος για να απαλλαγεί από την εξουσία του, όσο εξοργιστικές κι αν του φαίνονταν κάποτε οι συμβουλές του.

Η “Πατρική κληρονομιά”, μια αληθινή ιστορία, αγγίζει αισθήματα με εκείνη την ένταση που ο Φίλιπ Ροθ γνωρίζει καλά. Ο συγγραφέας παρακολουθεί τον ογδονταεξάχρονο πατέρα του -έναν άνθρωπο με παροιμιώδη ρώμη, γοητεία, και μια ανεξάντλητη συλλογή αναμνήσεων από το Νιούαρκ- στην μάχη του με τον όγκο στον εγκέφαλο, που εντέλει θα τον σκοτώσει. Ο γιος παραστέκεται γεμάτος αγάπη, αγωνία και τρόμο στον πατέρα του, σε όλα τα στάδια της τελευταίας του δοκιμασίας, αποκαλύπτοντας ταυτόχρονα εκείνο το πείσμα για επιβίωση που χαρακτήριζε συνολικά την μακρόχρονη και πεισματική πάλη του με την ζωή. Η “Πατρική κληρονομιά” ανακηρύχθηκε από το περιοδικό “Time” Καλύτερο Βιβλίο του 1993 στην κατηγορία της μη μυθοπλαστικής πεζογραφίας.

Το θέατρο του Σάμπαθ (1995)

Το πιο λάγνο, το πιο βλάσφημο, το πιο απελπισμένο ίσως από τα έργα του Ροθ, αυτό που αγαπούσε περισσότερο ο ίδιος. Πρωταγωνιστής, ένας ρωμαλέος παρά τα χρόνια του αλλά ξεπεσμένος πια καλλιτέχνης του δρόμου, ένας άντρας συντετριμμένος από απανωτές απώλειες αλλά πάντα υπερήφανος για «αβυσσαλέο ηθικό του επίπεδο» και με το μόριό του σε μόνιμη στύση, ο οποίος παραμένει πεισματικά γαντζωμένος από τη ζωή όσο και αν δηλώνει πως θέλει ν’ αυτοκτονήσει. Ένα σπουδαίο μυθιστόρημα που όχι απλώς συγκινεί και τέρπει αλλά σε αναστατώνει συθέμελα.

Ο άλλοτε σκανταλιάρης, εφευρετικός μαριονετίστας, Μίκι Σάμπαθ, στα εξήντα τέσσερά του, εξακολουθεί να είναι προκλητικά ανταγωνιστικός και αχαλίνωτα λάγνος. Αλλά μετά τον θάνατο της ερωμένης του ο Σάμπαθ ξεκινάει ένα θυελλώδες ταξίδι στο παρελθόν του. Πολιορκημένος από τα φαντάσματα εκείνων που πολύ τον αγάπησαν και πολύ τον εμίσησαν, θα φθάσει στο χείλος της τρέλας και της εξόντωσης, έπειτα από διάφορες κωμικοτραγικές περιπέτειες.

Το “Θέατρο του Σάμπαθ” είναι μια σατιρική δημιουργία επικών διαστάσεων, κι ο Μίκι Σάμπαθ είναι ο γαργαντουικός ήρωάς της. Όσο για τον Φίλιπ Ροθ, σ’ αυτό το εικοστό πέμπτο βιβλίο του βρίσκεται στο απόγειο της δημιουργικής του ωριμότητας.

“Έχω ιδιαίτερη αδυναμία σ’ ένα βιβλίο που λέγεται “Θέατρο του Σάμπαθ”, το οποίο μισούν πολλοί. Δεν είναι βέβαια αυτός ο λόγος που μου αρέσει. Αλλά πιστεύω ότι έχει πολλή ελευθερία μέσα του. Αυτό αναζητάς ως συγγραφέας, όταν δουλεύεις: να χάνεις τις αναστολές σου, να σκαλίζεις βαθιά μέσα στην μνήμη σου και τις εμπειρίες και την ζωή, και μετά να βρίσκεις την πρόζα που θα πείσει τον αναγνώστη”. Philip Roth

Η έκδοση του βιβλίου στις ΗΠΑ, το 1995, πυροδότησε μια σειρά αντιφατικών κριτικών. Πέρα από την ακρότητα με την οποία «οπλίζεται» ο κεντρικός ήρωας, ο Μίκι Σάμπαθ, όμως, ο Ροθ «χρησιμοποίησε» το βιβλίο αυτό ως σκαλοπάτι για να εισέλθει σε μια νέα φάση της πεζογραφικής του παραγωγής. Ο τρόπος του Σάμπαθ, λοιπόν, ήταν ό,τι καλύτερο για να δώσει οριστική απάντηση σε μια σειρά διλημμάτων που ταλάνιζαν τους μέχρι τότε ήρωές του – από τον διχασμό ανάμεσα «στην αίσθηση του καθήκοντος» και στην επιδίωξη της ελευθερίας, μέχρι την διάσταση ανάμεσα στην πνευματικότητα και στην ζωώδη ενεργητικότητα.

Αμερικανικό ειδύλλιο (1997)

Έργο απομυθοποιητικό και κατά βάθος απαισιόδοξο που καλύπτει την περίοδο από τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο ως τον πόλεμο του Βιετνάμ και το σκάνδαλο Γουότεργκέιτ, με κεντρικό ήρωα έναν εφησυχασμένο κονφορμιστή κι επιτυχημένο επιχειρηματία, σε απόλυτη αρμονία με τον εαυτό του και το περιβάλλον, ως την στιγμή που το «φως των ματιών του», η κόρη του, γίνεται ακτιβίστρια και τρομοκράτισσα, αποφασισμένη να καταστρέψει τον παράδεισό του. Η μετεξέλιξη των ΗΠΑ από μια κοινωνία βεβαιότητας κι ενθουσιασμού σε μια κοινωνία αμφισβήτησης που διολισθαίνει προς το χάος, μέσα από το δράμα μιας οικογένειας η οποία δέχεται το σαρωτικό κύμα της Ιστορίας.

«Η τραγωδία του ανθρώπου που δεν είναι προετοιμασμένος για την τραγωδία – αυτή είναι η τραγωδία του καθενός».

Ο Σίμουρ Λιβόβ ενηλικιώνεται στην μεταπολεμική Αμερική του θριάμβου και της ευημερίας. Αλλά ό,τι αγαπάει χάνεται όταν η χώρα παθαίνει παράκρουση, τα ταραγμένα χρόνια της δεκαετίας του ’60. Ούτε ο πιο απομονωμένος και καλοπροαίρετος πολίτης δεν καταφέρνει να αποφύγει το σαρωτικό κύμα της ιστορίας. Το «Αμερικάνικο ειδύλλιο» είναι η ιστορία της ανόδου και της πτώσης ενός καλότυχου Αμερικανού – ενός δυνατού άντρα, γεμάτου αυτοπεποίθηση, αριστοτέχνη της κοινωνικής ισορροπίας που τον συντρίβουν οι δυνάμεις της κοινωνικής αναταραχής. Του Λιβόβ δεν του επιτρέπεται να ζήσει για πάντα ευτυχισμένος στην αγαπημένη του πέτρινη αγροικία, με την όμορφη γυναίκα του και την ζωηρή κόρη του με την πρόωρη ανάπτυξη, που είναι το φως των ματιών του. Φως των ματιών του ώσπου να γίνει δεκάξι χρονών και να εξελιχθεί σε τρομοκράτισσα επαναστάτρια αποφασισμένη να καταστρέψει τον παράδεισο του πατέρα της.

Με έντονο ρεαλισμό, ο Ροθ ξαναγυρίζει στις συγκρούσεις και τις βίαιες μεταβολές της δεκαετίας του 1960. Το βιβλίο αυτό μιλάει για την αγάπη και το μίσος, για την Αμερική. Για την επιθυμία να ανήκεις -και την άρνηση να ανήκεις- στην Αμερική. Αντιπαραθέτει την επιθυμία για μια ειδυλλιακή αμερικανική ζωή, ζωή αξιοσέβαστη, με ηρεμία, τάξη, αισιοδοξία και δημιουργία, στην γηγενή αμερικανική παραφροσύνη. Το «Αμερικάνικο Ειδύλλιο», του Philip Roth είναι ένα από αυτά τα αμερικάνικα μυθιστορήματα που μπορούν να σου δώσουν την αίσθηση του τόπου και του χρόνου, με τρόπο πιο άμεσο και από το πιο διεξοδικό ταξίδι.

Το ανθρώπινο στίγμα (2000)

Η ιστορία ενός ανοιχτόχρωμου μαύρου, προικισμένου μ’ όλα τα χαρίσματα του κόσμου, που έχει διασχίσει την ζωή του υποδυόμενος τον Εβραίο για ν’ απελευθερωθεί από το στίγμα του «νέγρου» και ο οποίος, εξαιτίας μιας γελοίας παρεξήγησης, κατηγορείται για ρατσιστής και ξεφτιλίζεται από το πανεπιστημιακό κατεστημένο. Μπορεί κανείς να επινοήσει τον εαυτό του ή μήπως κάθε τέτοια προσπάθεια είναι καταδικασμένη ν’ αποτύχει; Αντί για μια ξεκάθαρη απάντηση ο Ροθ προσφέρει ένα συγκινητικό μυθιστόρημα, γεμάτο τρυφερότητα αλλά και λαγνεία, δίνοντας ταυτόχρονα μια γροθιά στην Αμερική της πολιτικής ορθότητας και της υποκρισίας. Στην Αμερική που, το καλοκαίρι του ΄98, είχε βυθιστεί μέσα σ’ ένα «τεράστιο όργιο αγνότητας» με αφορμή τον λεκέ που άφησε στο φουστάνι της Μόνικα Λεβίνσκι ο Μπιλ Κλίντον.

Ένας διάσημος καθηγητής των κλασικών σπουδών κατηγορείται για ρατσιστική συμπεριφορά. Προτιμά να παραιτηθεί παρά να αποκαλυφθεί το μυστικό που θα μπορούσε να τον αθωώσει. Η ιστορία διαδραματίζεται στις ΗΠΑ την εποχή που ξεσπά η υπόθεση της Μόνικας Λεβίνσκι, όταν ο πουριτανισμός και η έννοια του politically correct αρχίζουν να κυριαρχούν στην πολιτική και πνευματική ζωή της χώρας. Ο Ροθ με μεγάλη αφηγηματική δεξιοτεχνία παρακολουθεί την ζωή του κεντρικού ήρωά του, ενός ανθρώπου με απίστευτο παρελθόν που επαναδημιούργησε κυριολεκτικά την ταυτότητά του και ζει ένα παρόν που σοκάρει τον καθωσπρεπισμό του περιβάλλοντός του· συνδέεται ερωτικά με μια πολύ νεώτερη και επιφανειακά κατώτερή του αισθησιακή γυναίκα ενώ καταδιώκεται από τον βίαιο πρώην σύζυγό της, βετεράνο του Βιετνάμ.

Μετά το “Αμερικανικό ειδύλλιο” και το “Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή”, το “Ανθρώπινο Στίγμα” ολοκληρώνει την τριλογία του Φίλιπ Ροθ. Ο μεγάλος Αμερικανός συγγραφέας με το απαράμιλλο λογοτεχνικό ύφος του ερευνά το πρόβλημα της ταυτότητας αναλύοντας σε βάθος τους ιδρυτικούς μύθους της Αμερικανικής κοινωνίας. Περιγράφει με διεισδυτικό και κριτικό τρόπο, εναλλάσσοντας το σαρκασμό με την ελεγεία, την μεταπολεμική Αμερική όπου τα πάντα είναι πολύπλοκα, αμφίσημα και ρευστά γιατί το στίγμα το έχουμε όλοι μας. Είναι μέσα μας. Το στίγμα που προηγείται της ανυπακοής, που εμπεριέχει την ανυπακοή και περιπλέκει οποιαδήποτε ερμηνεία και κατανόηση.

Η συνωμοσία εναντίον της Αμερικής (2004)

Μυθιστόρημα πολιτικής φαντασίας, πλημμυρισμένο από τις παιδικές μνήμες του συγγραφέα στο Νιούαρκ, που εξετάζει τι θα είχε συμβεί αν στις προεδρικές εκλογές του 1940, αντί για τον Ρούσβελτ, είχε νικήσει ένας εχθρός της εβραϊκής φυλής και δηλωμένος θαυμαστής του Χίτλερ, ο διάσημος αεροπόρος Τσαρλς Λίντμπεργκ. Μια παραλλαγή της ιστορικής πραγματικότητας με την ατμόσφαιρα εκείνης της εποχής να διατηρείται ατόφια, επιτρέποντας στον Ροθ να τιμήσει και να υποκλιθεί στους δικούς του ανθρώπους.

Όταν ο ήρωας της αμερικανικής αεροπορίας και φανατικός απομονωτιστής Τσαρλς Λίντμπεργκ κατήγαγε συντριπτική νίκη κατά του Φράνκλιν Ρούσβελτ στις προεδρικές εκλογές του 1940, φόβος κατέλαβε κάθε εβραϊκή οικογένεια στην Αμερική. Ο Λίντμπεργκ, μ’ ένα διάγγελμά του προς τον αμερικανικό λαό, κατηγόρησε δημόσια τους εβραίους ότι ωθούσαν την Αμερική ν’ αναμειχθεί σ’ έναν άσκοπο πόλεμο κατά της ναζιστικής Γερμανίας. Σαν να μην έφτανε αυτό, μόλις ανέλαβε τα καθήκοντά του ως 33ος Πρόεδρος των ΗΠΑ, υπέγραψε ένα σύμφωνο «εγκάρδιας συνεννόησης» με τον Αδόλφο Χίτλερ, του οποίου τις κατακτητικές βλέψεις στην Ευρώπη και την λυσσαλέα αντισημιτική πολιτική έδειχνε να ανέχεται χωρίς καμιά δυσκολία. Ό,τι επακολούθησε στην Αμερική αποτελεί το ιστορικό πλαίσιο της “Συνωμοσίας εναντίον της Αμερικής”, όπου ο Philip Roth ανακαλεί παιδικές του μνήμες, όταν η οικογένειά του στο Νιούαρκ, αλλά και χιλιάδες εβραϊκές οικογένειες στην Αμερική, ζούσαν υπό το κράτος απειλής, και όλοι οι εβραίοι Αμερικανοί πολίτες είχαν κάθε λόγο να φοβούνται την έλευση της συμφοράς.

Καθένας (2006)

Αν έπρεπε να συνοψίσουμε τον «Καθένα» σε μία μόνο φράση, θα ήταν η παρακάτω: «Τα γηρατειά δεν είναι μάχη, τα γηρατειά είναι σφαγή!».

Εδώ ο Ροθ εισβάλλει στο μυαλό ενός ανθρώπου αντιμέτωπου με την αναπόφευκτη φθορά, ο οποίος προβαίνει στον προσωπικό του απολογισμό, πότε αυτομαστιγωνόμενος, πότε ξεσπώντας επιθετικά σε άλλους. Ένα μυθιστόρημα που μιλά για την οδυνηρή ιστορία του καθενός από εμάς, η οποία, εκτός από χαρές, είναι γεμάτη κι από λύπες, απώλειες, φόβο, πανικό, μοναξιά αλλά και στωικότητα.

Το τελευταίο μυθιστόρημα του Φίλιπ Ροθ είναι μια προσωπική, εξομολογητική, αλλά και, ταυτόχρονα, οικουμενική ιστορία που πραγματεύεται το φόβο του θανάτου, την απώλεια, τις τύψεις, τη στωικότητα. Ο συγγραφέας της “Συνωμοσίας κατά της Αμερικής” στρέφει τώρα την προσοχή του από την “οδυνηρή συνάντηση μιας οικογένειας με την ιστορία” “The New York Times” στην ισόβια αψιμαχία ενός ανθρώπου με την θνητότητα. Η μοίρα αυτού του καθημερινού ανθρώπου του Ροθ ιχνηλατείται από την πρώτη, συγκλονιστική φορά που έρχεται αντιμέτωπος με τον θάνατο, στην ειδυλλιακή ακρογιαλιά των παιδικών καλοκαιριών του, και, περνώντας μέσα από οικογενειακά προβλήματα και επαγγελματικές επιτυχίες της ακμαίας του ωριμότητας, φτάνει ώς τα γηρατειά του, ως την σπαραχτική μαρτυρία της φθοράς των συνομηλίκων του και της δικής του σωματικής κατάπτωσης.

Είναι ένας επιτυχημένος διαφημιστής της Νέας Υόρκης, πατέρας δύο αγοριών από τον πρώτο του γάμο που τον περιφρονούν, και μιας κόρης από τον δεύτερο που τον λατρεύει. Είναι πολυαγαπημένος αδελφός ενός καλού ανθρώπου που η σωματική του ευεξία του προκαλεί πικρό φθόνο και τέως σύζυγος τριών πολύ διαφορετικών γυναικών που, αφού τα ‘κανε ο ίδιος θάλασσα με τους γάμους του, τον έχουν αφήσει ολομόναχο. Στο τέλος, είναι ο άντρας που έγινε αυτό που ποτέ δεν ήθελε να γίνει.
Κεντρικός άξονας αυτού του συγκλονιστικού μυθιστορήματος -είναι το εικοστό έβδομο του Ροθ και το πέμπτο που εκδίδεται στον 21ο αιώνα- είναι το ανθρώπινο σώμα. Θέμα του, η κοινή εμπειρία που μας τρομοκρατεί όλους.

Ο τίτλος είναι παρμένος από το αγγλικό αλληγορικό δράμα ανωνύμου (τέλη 15ου αιώνα) “Everyman” ή “The Summoning of Everyman” (“Καθένας” ή “Η κλήτευση του Καθένα”), ο κεντρικός ήρωας του οποίου, Καθένας, καλείται από τον Θάνατο να εκθέσει τα πεπραγμένα του σ’ αυτόν τον κόσμο.

Φεύγει το φάντασμα (2007)

Παραμονές των προεδρικών εκλογών του 2004, έπειτα από έντεκα χρόνια απομόνωσης στα βουνά της Νέας Αγγλίας, ο Νέιθαν Ζούκερμαν, επιστρέφει στο Μανχάταν για ιατρικούς λόγους, ανύποπτος ότι θα ξυπνήσει και πάλι μέσα του ο δαίμονας της λαγνείας. Σαν ένας άλλος Ριπ Βαν Ουίνκλ, που επιστρέφοντας στην γενέτειρα του ανακαλύπτει ότι όλα έχουν αλλάξει, ο Νέιθαν Ζούκερμαν ξαναγυρίζει στην Νέα Υόρκη, την πόλη που έχει εγκαταλείψει πριν από έντεκα χρόνια. Μόνος στο σπίτι του στο βουνό, στην ορεινή Νέα Αγγλία, ο Ζούκερμαν δεν είναι παρά συγγραφέας: ούτε φωνές, ούτε μέσα μαζικής ενημέρωσης, ούτε τρομοκρατικές απειλές, ούτε γυναίκες, ούτε ειδήσεις, παρά μόνο η ενασχόληση με το έργο του και η προσπάθεια να υπομείνει το άχθος των γηρατειών.

Περιπλανώμενος, σαν νεκραναστημένος, στους δρόμους της πόλης, σύντομα θα πραγματοποιήσει τρεις συναντήσεις που θα διαρρήξουν την επιμελώς περιφρουρημένη μοναξιά του. Η πρώτη είναι με ένα νεαρό ζευγάρι, το διαμέρισμα του οποίου ο Ζούκερμαν δέχεται, σε μια στιγμιαία παρόρμηση, να ανταλλάξει με το δικό του. Εκείνοι θέλουν να εγκαταλείψουν το Μανχάταν μετά την επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου αναζητώντας καταφύγιο στην εξοχή, ενώ ο ίδιος ερωτοτροπεί με την ιδέα να επιστρέψει στην ζωή της πόλης. Αλλά, από την στιγμή που τους συναντά, ο Ζούκερμαν αρχίζει επίσης να επιθυμεί να ανταλλάξει την μοναξιά του με την ερωτική πρόκληση της νεαρής γυναίκας, της Τζέιμι: τα θέλγητρα της τον τραβούν και πάλι σε όσα πίστευε ότι είχε αφήσει πίσω του – τις ερωτικές σχέσεις, το ζωηρό παιχνίδι της καρδιάς και του σώματος.

Η δεύτερη συνάντηση είναι με ένα πρόσωπο που έχει σημαδέψει τα νεανικά χρόνια του Ζούκερμαν, την Ειμί Μπελέτ, σύντροφο και μούσα του Ε. Ι. Λόνοφ, ενός συγγραφέα που τον θαυμάζει απεριόριστα ο Ζούκερμαν. Η άλλοτε ακαταμάχητη Ειμί είναι σήμερα μια ηλικιωμένη γυναίκα καταρρακωμένη από την ασθένεια, ταγμένη να διαφυλάσσει την μνήμη εκείνου του αυστηρού Αμερικανού συγγραφέα, που έδειξε στον Νέιθαν τον μοναχικό δρόμο της συγγραφής.

Τέλος, η τρίτη συνάντηση είναι με τον επίδοξο βιογράφο του Λόνοφ, έναν αδίστακτο νεαρό λόγιο, ο οποίος είναι πρόθυμος να κάνει τα πάντα προκειμένου να αποκτήσει πρόσβαση στο “μεγάλο μυστικό” του Λόνοφ. Αιφνίδια μπλεγμένος -όπως ούτε ήθελε ούτε σκόπευε να εμπλακεί- με τον έρωτα, το πένθος, την επιθυμία και την εχθρότητα, ο Ζούκερμαν πρωταγωνιστεί σε ένα εσωτερικό δράμα με συναρπαστικές δυνατότητες και οδυνηρές επιπτώσεις.

Στοιχειωμένο από το προηγούμενο έργο του Ροθ “Ο συγγραφέας-φάντασμα” (πρώτο μέρος της τριλογίας “Ζούκερμαν δεσμώτης”), το “Φεύγει το φάντασμα” συνιστά ένα εντυπωσιακό άλμα σε μια νέα φάση της ακόρεστης αφοσίωσης του μεγάλου συγγραφέα στην μυθοπλασία. Το μυθιστόρημα με το οποίο ο Ροθ αποχαιρέτησε οριστικά το διασημότερο alter-ego του, θίγοντας με ισχυρές δόσεις αυτοσαρκασμού και βιτριολικό χιούμορ από την ζωογόνο δύναμη της ερωτικής επιθυμίας ως το βάσανο της θνητότητας κι από την πολιτική κατάντια της πατρίδας του ως τις ηδονοβλεπτικές τάσεις της πολιτιστικής δημοσιογραφίας. Αν προηγουμένως διαβάσετε τις τρεις νουβέλες που συγκεντρώνονται στον τόμο «Ζούκερμαν δεσμώτης», ακόμα καλύτερα.

Αγανάκτηση (2008)

Μια φέτα ζωής από την πουριτανική Αμερική της δεκαετίας του ΄50 με κεντρικό ήρωα έναν θανάσιμα τραυματισμένο φαντάρο στον πόλεμο της Κορέας, ο οποίος ανακεφαλαιώνει τις απανωτές αναποδιές που του έκοψαν πρόωρα το νήμα της ζωής. Μια ιστορία που μας αποκαλύπτει ότι «μ’ έναν φοβερό και ακατανόητο τρόπο οι πιο κοινότοπες, περιστασιακές έως και κωμικές επιλογές μας έχουν συχνά πολύ δυσανάλογα αποτελέσματα».

Ένα κέντημα πάνω στα μοτίβα της νεανικής ορμής και της ξεροκεφαλιάς, του κουράγιου και της απειρίας, των φιλοδοξιών και των σφαλμάτων που μπορεί να προδιαγράψουν την μοίρα οποιουδήποτε δεκαεννιάχρονου, παντού.

Αμερική, 1951. Δεύτερος χρόνος του πολέμου της Κορέας. Ο Μάρκους Μέσνερ, μελετηρός, νομοταγής και παθιασμένος νεαρός από το Νιούαρκ του Νιου Τζέρζι, είναι δευτεροετής φοιτητής στο συντηρητικό, θρησκευτικών καταβολών πανεπιστήμιο του Γουάινσμπεργκ, στο Οχάιο. Γιατί δεν βρίσκεται στο τοπικό πανεπιστήμιο του Νιούαρκ όπου είχε αρχικά εγγραφεί; Αιτία είναι ο πατέρας του, ρωμαλέος χασάπης της γειτονιάς, αφοσιωμένος στην σκληρή δουλειά, που δείχνει να μην μπορεί να ελέγξει τον φόβο και την ανησυχία του για τους κινδύνους που πιστεύει ότι απειλούν τον αγαπημένο του γιο: τους κινδύνους της ενήλικης ζωής και του κόσμου, που παραμονεύουν σε κάθε γωνιά. Όπως εξηγεί στον Μάρκους η μητέρα του, θύμα και η ίδια αυτής της παράλογης συμπεριφοράς, οι φόβοι του πατέρα οφείλονται στην αγάπη και την υπερηφάνεια που αισθάνεται γι’ αυτόν. Ίσως να είναι έτσι, αλλά αυτή η κατάσταση κάνει τον Μάρκους να αγανακτεί τόσο που δεν αντέχει πια την συμβίωση με τους γονείς του. Εγκαταλείπει το πατρικό του, και, μακριά από το Νιούαρκ, σ’ ένα πανεπιστήμιο των Μεσοδυτικών Πολιτειών, αναζητά τον δρόμο του μέσα στο πλαίσιο που ορίζουν τα ήθη και οι περιορισμοί ενός διαφορετικού αμερικανικού κόσμου.

Η Αγανάκτηση, το εικοστό ένατο βιβλίο του ο Ροθ, αφηγείται την ιστορία ενός νέου ανθρώπου που διαπλάθεται μέσα στις τρομακτικές συγκυρίες και τα παράδοξα εμπόδια που ορθώνει μπροστά του η ζωή. Είναι μια ιστορία για την απειρία και την ανοησία, για την πνευματική αντίσταση, για την αφύπνιση της σεξουαλικότητας, για το θάρρος και την πλάνη, δοσμένη με τον ευρηματικό, ζωντανό και πνευματώδη τρόπο του Ροθ. Ο συγγραφέας εγκαταλείπει τα θέματα που στοίχειωναν τα προηγούμενα έργα του, τα γηρατειά και την πείρα της ζωής και στρέφεται με δύναμη στην διερεύνηση του τρόπου που επιδρά η αμερικανική ιστορία στην ζωή των ευάλωτων ανθρώπων.

Ο Φίλιπ Ροθ στις καλύτερες στιγμές του. Η Αγανάκτηση, με την λιτή αλλά φορτισμένη γραφή, δείχνει ότι ο 76χρονος Αμερικανός συγγραφέας παραμένει στην κορυφή των αγγλοσαξονικών γραμμάτων.

Η ταπείνωση (2009)

Το χρονικό της συντριβής ενός σπουδαίου, αλλά παροπλισμένου πια, θεατρικού ηθοποιού που φλέγεται από ερωτική επιθυμία για μια πολύ νεώτερή του γυναίκα και ο οποίος, ενώ νιώθει στο σβέρκο του την ανάσα του θανάτου, παραδίνεται στο πάθος του δίχως ίχνος ορθολογισμού. Όλα έχουν τελειώσει για τον Σάιμον Άξλερ, τον πρωταγωνιστή του συναρπαστικού νέου βιβλίου του Φίλιπ Ροθ. Κορυφαίος ηθοποιός του αμερικανικού θεάτρου επί δεκαετίες, ανακαλύπτει ότι στα εξήντα του χρόνια έχει απολέσει το ταλέντο του, την αυτοπεποίθησή του, την ικανότητά του να σαγηνεύει. Ο Φάλσταφ, ο Πέερ Γκυντ, ο Βάνιας, όλοι οι μεγάλοι του ρόλοι “έχουν λιώσει κι έγιναν άνεμος, διάφανος άνεμος”. Όταν ανεβαίνει στη σκηνή, αισθάνεται σαν παράφρονας και συμπεριφέρεται σαν ηλίθιος. Η εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του έχει χαθεί· φαντάζεται ότι το κοινό του τον λοιδορεί και τον χλευάζει· δεν κατορθώνει πια να υποκριθεί πειστικά ότι είναι κάποιος άλλος. “Κάτι θεμελιώδες έχει εξανεμιστεί”. Η σύζυγός του έχει φύγει, το κοινό του τον έχει εγκαταλείψει, ο ατζέντης του δεν μπορεί να τον πείσει να ξαναγυρίσει στο θέατρο.

Μέσα σ’ αυτή την ανεξήγητη και τρομακτική απογύμνωση που γεννά στον Άξλερ σκέψεις αυτοκτονίας, εισβάλλει, σαν παρηγοριά, μια αναπάντεχη ερωτική επιθυμία. Ωστόσο, είναι σε τέτοιο βαθμό ριψοκίνδυνη και ασυνήθιστη ώστε δεν οδηγεί σε ανακούφιση και ευδαιμονία, αλλά σε ένα ακόμη πιο ζοφερό και συγκλονιστικό τέλος. Σ’ αυτό το μακρύ ταξίδι της μέρας μέσα στην νύχτα, το οποίο αφηγείται ο Ροθ με την αμίμητη αμεσότητά του, με τόλμη, σοβαρότητα αλλά και σαρκασμό, όλα τα μέσα που επιστρατεύουμε προκειμένου να πειστούμε για την σταθερότητα και την αντοχή μας, όλα τα επιτεύγματα της ζωής μας -ταλέντο, έρωτας, σεξ, ελπίδα, ενέργεια,φήμη- καταλύονται.

Επεκτείνοντας τους ζοφερούς στοχασμούς του πάνω στην θνητότητα και το τέλος (“Καθένας” και “Φεύγει το φάντασμα”) και την πικρά ειρωνική αναδρομή στη νεότητα και τις χαμένες της ευκαιρίες (“Αγανάκτηση”), ο Ροθ έχει γράψει άλλο ένα βασανιστικό, διαυγές, ωμά ειλικρινές βιβλίο, στο κλίμα των τελευταίων του έργων.

Θέλει μεγάλη μαστοριά για να γράψει κανείς ένα τόσο απολαυστικό μυθιστόρημα με τόσο καταθλιπτικό θέμα. Όμως, ο Φίλιπ Ροθ, σε αντίθεση με τον εύθραυστο ήρωά του, μέχρι να πει το 2012 το περίφημο «Τελείωσα!» διατηρούσε πολύ περισσότερα αποθέματα αυτοπεποίθησης και δημιουργικής ενέργειας.

Νέμεσις

Στην αποπνικτική ζέστη του Νιούαρκ μαίνεται μια τρομακτική επιδημία. Η αναπηρία, η παράλυση, η ισόβια καταδίκη στον πόνο, ακόμα και ο θάνατος απειλούν τα παιδιά του Νιου Τζέρζεϋ. Αυτό είναι το απροσδόκητο θέμα του σπαρακτικού νέου βιβλίου του Φίλιπ Ροθ: μια επιδημία πολιομυελίτιδας που ξεσπάει το καλοκαίρι του 1944, λίγο πριν το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, και ο αντίκτυπός της σε μια μικρή και δεμένη κοινότητα του Νιούαρκ και στα παιδιά της.

Στο επίκεντρο βρίσκεται ο εύρωστος και ευσυνείδητος διευθυντής του υπαίθριου αθλητικού κέντρου της περιοχής, ο εικοσιτριάχρονος Μπάκυ Κάντορ: αθλητής του ακοντισμού και της άρσης βαρών, απόλυτα αφοσιωμένος στα καθήκοντά του και απογοητευμένος από τον εαυτό του επειδή, λόγω κακής όρασης, αδυνατεί να υπηρετήσει στον στρατό και να συμμετάσχει στον πόλεμο πλάι στους φίλους και ομηλίκους του, είναι η ψυχή του κέντρου και το στήριγμα των παιδιών. Εστιάζοντας στα διλήμματα και στις καθημερινές προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο Κάντορ, καθώς η πολιομυελίτιδα αρχίζει να ερημώνει τους χώρους των αθλοπαιδιών, ο Ροθ αποτυπώνει όλα τα συναισθήματα που γεννά ένας λοιμός: φόβο, πανικό, οργή, σάστισμα, αγωνία, πόνο.

Παρακολουθώντας τον ήρωά του στους καυτούς, δύσοσμους δρόμους του πολιορκημένου Νιούαρκ και στο Ίντιαν Χιλ, μια παρθένα καλοκαιρινή κατασκήνωση στα βουνά, με αέρα καθαρό, “αποκαθαρμένο από οτιδήποτε μολυσματικό”, ο Ροθ σκιαγραφεί έναν αξιοπρεπή και δραστήριο άνθρωπο με τις καλύτερες των προθέσεων, και τον προσωπικό του πόλεμο ενάντια στην επιδημία. Με ακρίβεια και τρυφερότητα καταγράφει την διαδρομή του Κάντορ προς την προσωπική του καταστροφή αλλά και τον ιδιαίτερο κόσμο της παιδικής ηλικίας.

Την ιστορία στοιχειώνει το ζοφερό ερώτημα που πραγματεύονται και οι τέσσερις τελευταίες νουβέλες του Ροθ, ο “Καθένας”, η “Αγανάκτηση”, η “Ταπείνωση” και τώρα η “Νέμεσις”: ποιες επιλογές διαμορφώνουν μοιραία την ζωή; Πόσο αδύναμοι είμαστε όλοι μας μπροστά στην δύναμη των περιστάσεων;

***

Ο Φίλιπ Ροθ ήταν πολυβραβευμένος θρύλος της Αμερικανικής Ακαδημίας Γραμμάτων και Τεχνών.

Έχοντας κλείσει τα 85 του χρόνια είχε παραχωρήσει μία μεγάλη, αυτοβιογραφική συνέντευξη στους New York Times, γεμάτη από σοφία, λεπτό χιούμορ κάποτε και κυνισμό που φλερτάρει με την αλαζονεία, αποτελεί, όμως, ακόμη ένα δείγμα της υψηλής συγγραφής νοημοσύνης του. Να μερικά απ’ όσα μοιράστηκε με το αναγνωστικό κοινό που τον ακολουθεί πιστά εδώ και δεκαετίες.

Αν αισθάνεται ηλικιωμένος στα 85 είχε απαντήσει:

«Βασικά χαίρομαι που είμαι ακόμη ζωντανός. Είναι σα να παίζεις ένα παιχνίδι, μέρα με τη μέρα, ώρα με την ώρα, μήνα με τον μήνα, ένα παιχνίδι με υψηλό ρίσκο, κόντρα στις πιθανότητες και απλώς συνεχίζω να κερδίζω, γνωρίζοντας φυσικά ότι μπορεί να χάσω ανά πάσα στιγμή. Θα δούμε για πόσο καιρό θα διαρκέσει αυτή μου η τύχη».

Του λείπει η συγγραφή:

«Όχι καθόλου. Κι αυτό γιατί οι συνθήκες που με ώθησαν να αποσυρθώ από τη συγγραφή δεν έχουν καθόλου αλλάξει εδώ και 7 χρόνια, από τη μέρα δηλαδή που αποφάσισα να τα παρατήσω. Όπως εξηγώ και στο βιβλίο μου “Γιατί γράφω;”, από το 2010 ήδη είχα μία ισχυρή υποψία ότι έδωσα ό,τι καλύτερο είχα να δώσω στη δουλειά μου και οτιδήποτε από ‘δω και πέρα θα ήταν σαφώς κατώτερο. Εκείνη την εποχή ένιωσα ότι δεν βρισκόμουν πλέον στην κατάσταση πνευματικής δύναμης, λεκτικής ενάργειας ή φυσικής κατάστασης που απαιτούνται για τη δημιουργική επίθεση μεγάλης διάρκειας και σύνθετης δομής, ώστε να γράψει κανείς ένα μυθιστόρημα… Κάθε ταλέντο έχει τους τρόπους του και τα όρια του- τη φύση, τη σκοπιά, τη δύναμη του. Δεν μπορούν όλα να καρποφορούν για πάντα».

Ερωτήθηκε για τις ερωτικές σκηνές στο έργο του, αλλά και για το γεγονός ότι πολλές γυναίκες το τελευταίο διάστημα αποφασίζουν να αποκαλύψουν ότι υπέστησαν σεξουαλική παρενόχληση:

«Ως μυθιστοριογράφος, δεν μου είναι ξένες οι ερωτικές λύπες. Οι άντρες που εγκλωβίζονται στα ερωτικά τους πάθη και τους σεξουαλικούς πειρασμούς είναι μία από τις ανθρώπινες πτυχές με τις οποίες έχω καταπιαστεί σε αρκετά από τα βιβλία μου. Άντρες που ανταποκρίνονται στα επίμονα καλέσματα ικανοποίησης της ερωτικής επιθυμίας, άντρες παγιδευμένοι στις ντροπιαστικές τους επιθυμίες και της εμμονικής τους λαγνείας, πρέπει να διαπραγματεύονται με αυτή τους την πτυχή και να την αντιμετωπίζουν. Έχω προσπαθήσει να είμαι ασυμβίβαστος στην απεικόνιση τέτοιων χαρακτήρων, να τους περιγράφω ακριβώς όπως συμπεριφέρονται, ανάστατοι, ερεθισμένοι, πεινασμένοι για σάρκα και φυσικά αντιμέτωποι με τις ψυχολογικές και ηθικές συνέπειες της επιθυμίας τους».

Όσο για την Αμερική του σήμερα:

«Δεν ξέρω κανέναν που να είχε προβλέψει την εικόνα της Αμερικής όπως την ζούμε σήμερα, εκτός ίσως από τον τετραπέρατο H.L Mencken, ο οποίος περίφημα χαρακτήρισε την αμερικανική δημοκρατία ως “λατρεία των τσακαλιών από ένα μάτσο ηλίθιους”. Μόνο αυτός θα μπορούσε να προβλέψει την καταστροφή των ΗΠΑ στον 21ο αιώνα, όχι από μία ανήκεστη τραγωδία ή μια μεγάλη καταστροφή, όχι στο προσκήνιο μιας οργουελικής εξέλιξης τύπου Μεγάλου Αδελφού, αλλά από την επικίνδυνη, γελοία κομπορρημοσύνη ενός κανονικού μπουφόνου. Πόσο αφελής ήμουν το 1960 να πιστεύω ότι ήμουν Αμερικανός που ζούσε σε παράλογους καιρούς! Πόσο γραφικό! Αλλά τότε τι θα μπορούσα να γνωρίζω για το 1960, το 1963, το 1968 ή το 1974, το 2001 ή το 2016»;

Για το τι προτιμά να διαβάζει ο ίδιος, αποκλειστικά ως αναγνώστης τώρα πια:

«Παραδόξως διαβάζω ελάχιστα μυθιστορήματα. Έχω περάσει όλη μου την επαγγελματική ζωή διαβάζοντας μυθιστοριογραφία, διδάσκοντας την, σπουδάζοντας και γράφοντας τέτοιου είδους βιβλία. Από τότε ή για την ακρίβεια τα τελευταία 7 χρόνια, περνάω ένα μεγάλο μέρος της μέρας μου, διαβάζοντας ιστορία, κυρίως αμερικανική, αλλά και σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία. Η ανάγνωση έχει πάρει τη θέση της γραφής και αποτελεί το κύριο μέρος, το κίνητρο της καθημερινότητας μου».

πηγή: terrapapers.com

 

Print Friendly, PDF & Email