Τι Έλληνα πολίτη θέλουμε;

γράφει ο: Πάλλας Βαγγέλης Δημοσιογράφος – Ερευνητής – Αναλυτής IFJ/SPJ

Ένα κείμενο ευαγγέλιο για κάθε δάσκαλο

Ένα προφητικό κείμενο του Ευάγγελου Παπανούτσου, που ακόμα το όραμα της τότε εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, για ένα πολίτη ελεύθερο, δεν έγινε πράξη

Οραματιζόμαστε έναν νέο Έλληνα, έναν πολίτη της Ελληνικής Δημοκρατίας ελεύθερο, υπερήφανο, δημιουργικό! Αυτός ήταν ο στόχος της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης που δρομολόγησε ο Γεώργιος Παπανδρέου, ως πρωθυπουργός, μετά τον θρίαμβο της Ένωσης Κέντρου το 1964, έχοντας δίπλα του τον σοφό παιδαγωγό Ευάγγελο Παπανούτσο, ως Γενικό Γραμματέα του υπουργείου Παιδείας. Σε μια εμπνευσμένη ομιλία του ο Παπανούτσος δίνει τη διάσταση της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, αφού προηγουμένως αναλύει τι σημαίνει εκπαιδεύω. Σημαίνει ότι ετοιμάζω μια νέα γενιά να μπει στον εθνικό στίβο και να αναλάβει την ευθύνη να οδηγήσει τη χώρα στο μέλλον της, ενώ το διακύβευμα μιας μεταρρύθμισης είναι τι είδους πολίτη φιλοδοξεί να πλάσει. Και η απάντηση που δίνει ο ίδιος είναι: ΕΝΑΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ! Αυτά τα υψηλά νοήματα ποιος σήμερα τα προβάλλει, τα διδάσκει, τα κάνει κτήμα της νέας γενιάς; Πότε αυτοί που και χθες και σήμερα διοικούν την Παιδεία πρόβαλαν αυτό το όραμα. Μακάρι αυτό το όραμα να είναι το ευαγγέλιο κάθε παιδαγωγού. Κάθε πολιτικού. Ένας αγαπητός φίλος, που είχε την τύχη να είναι φοιτητής εκείνα τα χρόνια, είχε κρατήσει σαν φυλακτό ένα αντίτυπο από πολύγραφο του κειμένου της ομιλίας του τότε Γεν. Γραμματέα του υπουργείου Παιδείας Ευάγγελου Παπανούτσου με τίτλο «Γιατί εκπαιδευτική μεταρρύθμιση σήμερα; Και προς ποιο σκοπό;» και μας το έδωσε για να γίνει κτήμα όσο το δυνατόν περισσότερου κόσμου.

Όταν είναι κανείς κοντά, πάρα πολύ κοντά στα ιστορικά γεγονότα, δεν μπορεί να εκτίμηση την αξία τους. Οι άνθρωποι που τα ζουν, δε μπορούν να δουν την κλίμακα, μέσα στην οποία αναπτύσσονται και συντελούνται. Πρέπει να περάσουν πολλά χρόνια, και τότε είτε οι ίδιοι, είτε οι άλλοι πού τους διαδέχονται, στη σκηνή της ιστορίας, βλέπουν το μέγεθος των γεγονότων, και αναγνωρίζουν τη σημασία τους. Αυτό συμβαίνει και μ’ εμάς.

Σήμερα ακόμη δε ζούμε τη σημασία των μέτρων που έχουν ήδη ληφθεί, ή πρόκειται να ληφθούν για την ανάπτυξη της εθνικής μας Παιδείας.

Αργότερα όσοι ζήσουν θα την καταλάβουν. Και αργότερα όσοι από μας ζήσουν θα είναι υπερήφανοι, ότι αξιώθηκαν, είτε να εργασθούν και να συντελέσουν με την προσωπική τους εργασία, είτε αξιώθηκαν να επιδοκιμάσουν και να βοηθήσουν με την ηθική τους ενίσχυση την πραγμάτωση αυτού του έργου που άρχισε στην εθνική μας εκπαίδευση με την έμπνευση του Προέδρου της Κυβερνήσεως Γεωργίου Παπανδρέου, και των συνεργατών του.

Λέγεται εκπαιδευτική μεταρρύθμιση.

Γιατί μεταρρύθμιση; Γιατί μεταβολή: Ποιος είναι ο λόγος που μεταβάλλεται το εκπαιδευτικό μας σύστημα; Ποια είναι η αιτία για την οποία πρέπει να μεταρρυθμισθεί η εκπαίδευση μας;

Αυτό είναι που ακούγεται σ’ όλους τους τόνους από εκείνους που αντιπολιτεύονται το κυβερνητικό έργο.

Γιατί τόση σπουδή στην αλλαγή;

Επιτρέψτε μου να σας δώσω την απάντηση σ’ αυτά τα δυο ερωτήματα.

Αυτό που λέγεται Εκπαίδευση δεν είναι δυνατόν, εξ ορισμού, να είναι κάτι μόνιμο και αναλλοίωτο.

Γιατί εκπαιδεύω σημαίνει: ετοιμάζω μια νέα γενιά, να μπει στον εθνικό στίβο και να αναλάβει την ευθύνη να οδηγήσει τη χώρα στο μέλλον της.

Μια κοινωνία όμως, ένας λαός, ένα έθνος, που ζει ιστορικά δεν κάνει ποτέ σημειωτόν. Προχωρεί. Οι όροι της ζωής, ο τρόπος της ζωής, τα μέσα της διαρκώς αλλάζουν. Επομένως ο νέος άνθρωπος που ωριμάζει ύστερα από εμάς δεν είναι ποτέ δυνατόν να αντιμετωπίσει τα ίδια προβλήματα και τις ίδιες ανάγκες με μας. Αναλογισθείτε πώς ήταν. Όχι ο κόσμος όλος, η χώρα μας πριν είκοσι-εικοσιπέντε χρόνια, όταν άρχισε ο τελευταίος παγκόσμιος πόλεμος.

Θυμηθείτε τον τρόπο της ζωής μας τότε, τις εμπειρίες μας, τα προβλήματά μας τα οικονομικά, τα κοινωνικά. Πώς συλλογιζόμασταν τότε και πώς συλλογιζόμαστε σήμερα. Κάνετε αυτή τη σύγκριση με τη μνήμη σας.

Όσοι ζήσατε τα χρόνια εκείνα, καταλαβαίνετε τι και πόσο έχει μεταβληθεί. Έχει πραγματικά αλλάξει, όπως λέει ο ποιητής, ο ρυθμός του κόσμου.

Μέσα σε αυτά τα εικοσιπέντε χρόνια, ένα άλλο ανθρώπινο πεπρωμένο αρχίζει να γράφεται.

Όχι μόνο γιατί ο τεχνικός πολιτισμός έχει μεταβάλει τους όρους της ζωής, αλλά γιατί οι νέες εμπειρίες έχουν μεταβάλει εσωτερικά τον άνθρωπο, τη σκέψη, την αντίληψη, το αίσθημά του.

Το σχολείο το σημερινό ετοιμάζει τον νέον άνθρωπο για να ζήσει, όχι σήμερα, αλλά ύστερα από δεκαπέντε – είκοσι χρόνια. Γιατί τα παιδιά που φοιτούν στο σχολείο μας σήμερα, και στο Δημοτικό και στο Γυμνάσιο, θα ωριμάσουν και θα πάρουν τη σκυτάλη από μας τους μεγάλους στην οικονομική, στην κοινωνική, στην πολιτική ζωή, ύστερα από είκοσι τουλάχιστον χρόνια. Επομένως το σχολείο σήμερα ετοιμάζει τη νέα γενεά για το 1985. Και την ετοιμάζει σήμερα, όταν οι συνθήκες της ζωής μέσα στην τελευταία εικοσιπενταετία έχουν ήδη αλλάξει τόσο ριζικά.

Είναι δυνατό να μείνει το σχολείο αναλλοίωτο, όταν η ζωή φεύγει, και κυλάει τόσο γρήγορα;

Προσθέσετε το εξής: Ότι η Ελλάδα έχει το πιο ηλικιωμένο, που σημαίνει το πιο παλαιωμένο, πρόγραμμα σπουδών στον κόσμο.

Το πρόγραμμα των μαθημάτων του Δημοτικού μας σχολείου συντάχθηκε το 1913. Και από το 1913 έως σήμερα, μέσα στα πενήντα δύο χρόνια που πέρασαν, οι μεταβολές που υπέστη ήσαν ασήμαντες και δευτερεύουσες. Το πνεύμα του, ή δομή του έμεινε η ίδια.

ο πρόγραμμα πάλι των μαθητών των σχολείων της Μέσης, έχει συνταχθεί το 1931. Πέρασαν από τότε τριάντα τέσσερα χρόνια και έμεινε σχεδόν και βασικά αναλλοίωτο.

Τί ήταν ο κόσμος το 1913;

Τί ήταν ο κόσμος το 1931; Τι είναι σήμερα και τι θα είναι το 1985, τότε που θα ενηλικιωθούν τα παιδιά μας και θα πάρουν τις ευθύνες τους; Αυτό μονάχα σκεφθείτε και πείτε μου αν είναι σοβαρό το επιχείρημα που λέει ότι πρέπει να μείνουμε, στο σημερινό σχολικό καθεστώς και να μη μεταβάλλουμε την υφή του.

Και γιατί γρήγορα η μεταβολή;

Όταν έχει χάσει κανείς είκοσι ολόκληρα χρόνια όπως χάσαμε, από την απελευθέρωση έως εδώ, στην Ελλάδα, δεν επιτρέπεται να μη βιαζόμαστε. Κάθε μέρα, όχι κάθε εβδομάδα και κάθε μήνα, κάθε μέρα που περνά είναι μια ζημιά.

Έπρεπε από το 1944-45 να μεταβάλλουμε το εκπαιδευτικό μας καθεστώς, και να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις για ένα νέον Έλληνα πολίτη που θα ζήσει στο δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα.

Δεν το κάναμε. Όσοι πονούσαν αυτόν τον τόπο, και πολιτικοί και πνευματικοί άνθρωποι, φώναζαν, ικέτευαν να γίνει μια αναθεώρηση, και μια αναμόρφωση, του εκπαιδευτικού μας συστήματος. Και η Ελληνική πολιτεία κώφευε.

Η Ελλάδα μπήκε και μπαίνει κάθε μέρα περισσότερο σε μια κοινότητα οικονομική, και πολιτική, λαών με τους οποίους θέλοντας και μη, πρέπει να συνοδοιπορήσει. Αυτή η ομάδα των λαών δεν βρίσκεται μόνο στη Βαλκανική ή στην Ευρώπη, αλλά απλώνεται και σ’ άλλα τμήματα της οικουμένης. Μετασχηματισμοί οικονομικοί βαθύτατοι γίνονται στο σώμα της οικουμένης, με πολιτικές επιπτώσεις. Αυτά που ονομάζαμε άλλοτε σύνορα και νομίζαμε ότι μπορούσαν να κλείσουν και να φράξουν, την περιοχή ενός λαού, διασχίζονται σήμερα πάρα πολύ εύκολα, και από τους ανθρώπους και από τα προϊόντα τους. Επομένως ο συναγωνισμός, ο ανταγωνισμός, η άμιλλα, έχουν απλωθεί σε κλίμακα που ολοένα πάει να περάσει τα όρια τα συνηθισμένα και να γίνει παγκοσμία. Σήμερα, όπως ταξιδεύει κανείς χωρίς σχεδόν διαβατήριο, έτσι και τα προϊόντα και οι γνώσεις και οι σκέψεις μας ταξιδεύουν πάρα πολύ εύκολα. Πρέπει λοιπόν, ο Έλληνας να μη προσαρμόζεται μόνο στις τοπικές του συνθήκες, αλλά να μπορέσει να γίνει ανταγωνιστικός και συναγωνιστικός, ακόμη και στις συνθήκες ζωής που επικρατούν σε μεγάλη έκταση της οικουμένης. Έχει να αντιμετωπίσει τον Ιταλό, το Γερμανό, το Γάλλο, τον Άγγλο, και έπειτα τον Πολωνό, τον Ούγγρο, το Γιουγκοσλάβο, το Βούλγαρο, στις αγορές, στο πνεύμα, στην επαγγελματική ζωή, στον πολιτικό στίβο.

Εκείνοι άρχισαν προ πολλού να μεταβάλλουν τον τρόπο με τον οποίο εκπαιδεύουν τα παιδιά τους. Εμείς μείναμε αμετάβλητοι και αναλλοίωτοι στα σχήματά μας. Έπρεπε λοιπόν να γίνει Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση. Και έπρεπε να γίνει γρήγορα.

Το τώρα ή ποτέ δεν είναι μονάχα ένας λόγος πολιτικής σκοπιμότητας, αλλά και σωφροσύνης. Πρέπει κανείς γρήγορα να πράξει εκείνο το οποίο έχει σκεφθεί, δεν τον περιμένει ο χρόνος.

Έχουν γραφεί πάρα πολλά γι’ αυτό που ονομάζομε εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Και ευμενή και δυσμενή.

Πάντοτε οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις προκαλούν πάθη και ζωηρές διενέξεις.

Γιατί αντιμετωπίζονται ρεύματα της κοινής γνώμης, και παρατάξεις ιδεολογικές, οικονομικές, πολιτικές. Μια μεταβολή στο εκπαιδευτικό σύστημα δεν είναι αλλαγή στο φορολογικό σύστημα. Πάει βαθειά. Και επομένως προκαλεί αντιδράσεις. Και έπρεπε λοιπόν και ήταν πολύ φυσικό και ευνόητο να γραφούν και να λεχθούν πολλά για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Εκείνο όμως που συνήθως δε λέγεται και πρέπει να λεχθεί, είναι ότι η εκπαιδευτική μας μεταρρύθμιση έχει σκοπό να δημιουργήσει ένα νέο τύπο Έλληνα. Ένα νέο τύπο ανθρώπου.

Τον πολίτη της Ελληνικής Δημοκρατίας. Αυτό δεν γράφτηκε και δεν ειπώθηκε αρκετά. Εν τούτοις οι αντίπαλοι της μεταβολής το διαισθάνονται, και αν πολεμούν την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση είναι γιατί όχι απλώς διαφωνούν στην οργάνωση της Παιδείας, ή στον άλφα ή βήτα τύπο του προγράμματος των μαθημάτων, αλλά γιατί καταλαβαίνουν, ότι πίσω από την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση ένας άλλος σκοπός πάει να πραγματοποιηθεί. Έναν νέο τύπο Έλληνα πολίτη φιλοδοξεί να διαπλάσει η σημερινή Κυβέρνηση του Κέντρου με το εκπαιδευτικό της σύστημα.

Ποιος είναι αυτός ο πολίτης;

Επιτρέψετε μου να σας τον σκιαγραφήσω. Ο πολίτης αυτός πρέπει να είναι ένας άνθρωπος ελεύθερος. Και ελεύθερος είναι μόνο εκείνος που ξέρει να κατακτά κάθε στιγμή την ελευθερία του. Και την ελευθερία του την κατακτά κανείς όχι τόσο εξωτερικά, όσο εσωτερικά. Από μέσα του ο άνθρωπος μπορεί να γίνει και πρέπει να γίνει ελεύθερος. Μέσα του πρέπει ν’ αναζητήσει και να βρει τον ηρωισμό, τη γενναιότητα, να απελευθερωθεί. Να απελευθερωθεί από τι; Από την αμάθεια. Από τις προλήψεις. Από τις πλάνες. Από ότι δεσμεύει εσωτερικά τον άνθρωπο και τον εμποδίζει να ωριμάσει, και να σταθεί στα δύο του πόδια. Μόνο ο ελεύθερος άνθρωπος είναι και ηθικά αυθύπαρκτος. Και μόνο ο ηθικά αυθύπαρκτος άνθρωπος μπορεί και πρέπει να είναι και πολιτικά ελεύθερος. Γιατί μια πολιτική ελευθερία όταν έρχεται χωρίς την ηθική ελευθερία, μπορεί να φθάσει σε υπερβολές, και σε όλεθρο ακόμη και του ατόμου και της κοινωνίας.

Λοιπόν αυτό τον απελευθερωμένο εσωτερικά άνθρωπο, τον ηθικά αυθύπαρκτο, τον αποδεσμευμένο από προλήψεις, από πλάνες από την αμάθεια, αυτόν τον πολίτη οραματίζεται σήμερα η Κυβέρνηση της Ελληνικής Δημοκρατίας να πλάσει για το καλό του Έθνους μας. Αλλά για να τον πλάσει πρέπει πρώτα-πρώτα το ίδιο το εκπαιδευτικό της σύστημα να το απελευθερώσει από τα ψεύδη.

Γι’ αυτό η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση στόχο της έχει να καταλύσει τα ψεύδη τα εκπαιδευτικά.

Υπάρχουν ψεύδη εκπαιδευτικά;

Υπάρχουν.

Και ποια είναι τα ψεύδη αυτά;

Νομίζουμε ότι έχομε ανθρωπιστική παιδεία. Και δεν έχουμε.

Νομίζουμε ότι μαθαίναμε την εθνική μας γλώσσα Και δεν την μαθαίναμε.

Νομίζαμε ότι είναι δικαίωμα μας το κράτος να μας παρέχει ανέξοδα την εκπαίδευση. Και δεν μας την παρέχει.

Αυτά τα τρία ψεύδη, η Κυβέρνηση θέλει με το εκπαιδευτικό της νομοσχέδιο να τα καταργήσει.

Και λέει; Μάλιστα ανθρωπιστική Παιδεία! Παιδεία ριζωμένη στην εθνική μας παράδοση! Αλλά ουσιαστική, αληθινή, αυθεντική.

Ο πολίτης της Ελληνικής Δημοκρατίας πρέπει να έχει φρόνημα. Είτε επιστήμων είναι, είτε τεχνικός, είτε έμπορος, είτε γεωργός ή ναυτικός, πρέπει να είναι ένας φρονηματισμένος άνθρωπος. Να ξέρει την ιστορία του, τα γράμματα του, το πολίτευμα της χώρας του.

Δεύτερο; Λέει ο νόμος μας: τη γλώσσα μας την εθνική, τη ζωντανή, την κοινή ελληνική, του λαού μας. των δημοτικών τραγουδιών μας, της λογοτεχνίας μας, έχουμε χρέος εθνικό και ηθικό να την τιμήσουμε και να τη διδάξουμε συστηματικά στα παιδιά μας. Γιατί η γλώσσα μας είναι η ψυχή μας. Ένας λαός που περιφρονεί τη γλώσσα του περιφρονεί την ψυχή του.

Τρίτο: Την εκπαίδευση όλων των βαθμίδων στα παιδιά του λαού, ολόκληρου του λαού, θα την προσφέρει το Κράτος δωρεάν, εντελώς δωρεάν.

Δεν υπάρχει χειρότερη ανισότητα από την εκπαιδευτική ανισότητα. Τίποτα δεν πληγώνει περισσότερο τον άνθρωπο από το να βλέπει ότι δεν μπορεί να μορφώσει τα παιδιά του επειδή είναι φτωχός. Γιατί τούτο η Κυβέρνηση του Κέντρου από τον πρώτο σχηματισμό της, τον Νοέμβριο του 1963, είπε με το στόμα του Γεωργίου Παπανδρέου στον Ελληνικό Λαό;

Η εκπαίδευση είναι δικαίωμα σου και θα την έχεις δωρεάν. Από δω και πέρα. όποιος έχει τη σφραγίδα της δωρεάς θα βρει τις πόρτες ανοιχτές και τη σκάλα ελεύθερη να ανέβει ως το υψηλότερα στρώματα, τα εκπαιδευτικά και τα κοινωνικά. Ιδού με λίγα λόγια τα εκπαιδευτικά μας μέτρα.

Τα εκπαιδευτικά μας εγκλήματα, τα χαρακτηρίζουν οι αντίπαλοι.

Προσπαθούμε να κάνουμε ουσιαστική, αληθινή, γνήσια ανθρωπιστική την παιδεία μας.

Ζητούμε από τους δασκάλους μας να διδάξουν στα παιδιά μας όχι μόνο την επίσημη, αλλά και τη ζωντανή εθνική μας γλώσσα.

Παρέχομε δωρεάν την Εκπαίδευση σε όλες τις βαθμίδες της: από το Δημοτικό έως το Πανεπιστήμιο.

Φιλοδοξούμε να ανεβάσουμε τη μορφωτική στάθμη ολόκληρου του λαού, για να τον κάνουμε άξιο και της ιστορίας του, αλλά και ενός καλύτερου μέλλοντος.

Οραματιζόμαστε ένα νέο Έλληνα, ένα πολίτη της Ελληνικής Δημοκρατίας ελεύθερο, υπερήφανο, δημιουργικό.

Αν είναι εγκλήματα αυτά, η ευχή και η ελπίδα μας είναι να ‘ρθουν άλλοι ύστερα από μας να κάνουν τέτοια «εγκλήματα» περισσότερα και μεγαλύτερα.