Μωυσής Ελισάφ, από τη μνήμη στη δράση

Η πρώτη μας συνάντηση ήταν το 2008 στο εβραϊκό νεκροταφείο των Ιωαννίνων, την επόμενη μιας καταστροφής μέρους των τάφων από φασίστες. «Εδώ είναι τα περισσότερα σημάδια εβραϊκής ζωής», μου είχε πει σαρκαστικά. Ήταν όμως σωστό, καθώς σε αυτό το νεκροταφείο υπάρχει μια συστάδα εβραϊκών τάφων που έχουν μεταφερθεί εκεί από το παλιότερο εβραϊκό νεκροταφείο της πόλης.

Περπατάγαμε αργά στον βαθύ ίσκιο του νεκροταφείου – ήταν μια χειμωνιάτικη μέρα με λιακάδα, η πόλη ήταν γυάλινη, όπως γράφειΜιχάλης Γκανάς, «Γυάλινα Γιάννινα» ο σημαντικότερος ποιητής της. Μεταξύ των άλλων μου ανέφερε πως είχε καταστραφεί και ο τάφος της μητέρας του στους βανδαλισμούς που είχαν γίνει. Κάποια στιγμή ο Ελισάφ άρχισε να μου μιλάει για το πώς έφυγαν οι γονείς του πριν από την καταστροφή της 25ης Μαρτίου 1944Η Επέτειος και η Μνήμη | Ηπειρωτικός Αγών από την πόλη. Ακολούθησαν τη συμβουλή του άτυπου επικεφαλής της ρωμανιώτικης κοινότητας, Σαμπεθάϊ Καμπελή. Ο Καμπελής, ήρωας της περίφημης συλλογής διηγημάτων του Δημήτρη Χατζή «Το τέλος της μικρής μας πόλης», ήταν πρόεδρος του θρησκευτικού δικαστηρίου μιας υπερσυντηρητικής κοινότητας και πίστευε ότι η θέση αυτή του έδινε μεγαλύτερη επιρροή στους Ρωμανιώτες της πόλης από ό,τι η προεδρία της ίδιας της αρχαιότερης εβραϊκής κοινότητας της χώρας. Ο Καμπελής, όταν ολόκληρο το συμβούλιό του ήταν φυλακή, πήρε την απόφαση,Από τον Σαμπεθάι στον Μωυσή | Η Καθημερινή όπως μου εξήγησε ο Ελισάφ, να ακολουθήσουν οι Εβραίοι τις εντολές των Γερμανών, «διότι πίστευε ότι ετσι θα σωζόντουσαν». Όταν έφτασαν στα στρατόπεδα ήταν από τους πρώτους που εξοντώθηκαν. Όμως σε κάποιους κοντινούς του ανθρώπους ο Καμπελής είχε πειΚατεβάστε εδώ την μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία με τίτλο «Οι εβραϊκές κοινότητες της Ηπείρου την περίοδο της κατοχής και συµµετοχή µελών τους στο αντιστασιακό κίνηµα της Ηπείρου» πως ήταν «καλύτερα να φύγουνε» (σ.σ.: την ίδια ώρα κάποιους άλλους τους καλούσε να επιστρέψουν στα Γιάννενα). Ακόμα και τις μέρες της καταστροφής, ο Καμπελής καλούσε τους νεαρούς Εβραίους που είχαν φύγει στο βουνό να γυρίσουν στις οικογένειές τους για να τις ακολουθήσουν. Αλλά ορισμένοι είχαν ήδη φύγει μακριά. Αυτό έκαναν οι γονείς του Ελισάφ, ακολουθώντας το δρομολόγιο Αθήνα-Εύβοια-Τουρκία-Παλαιστίνη. Στην Αθήνα υπήρχαν σύνδεσμοι των εβραϊκών οργανώσεων και του ΕΛΑΣ που «πέρναγαν» τους φυγάδες στην ΕΑΜοκρατούμενη Εύβοια και από εκεί στην Τουρκία.

Όσοι Εβραίοι των Ιωαννίνων γύρισαν πίσω στις οικογένειές τους, χάθηκαν στα στρατόπεδα.

Τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια

Οι Ελισάφ γύρισαν από την Παλαιστίνη το 1945, πριν από την ανακήρυξη του κράτους του Ισραήλ, ενός κράτους που παρέμενε φτωχό ως τις αρχές της δεκαετίας του ’70. Από τους 1.850 Εβραίους που φόρτωσαν οι Γερμανοί στα καμιόνια το πρωί της 25ης Μαρτίου 1944, μόλις 163 γύρισαν στην Ελλάδα και οι περισσότεροι από αυτούς έφυγαν για την Αθήνα ή για το εξωτερικό. Ένας από εκείνους που γλίτωσαν από τα στρατόπεδα, όπως ο πατέρας του Μωυσή, ήταν ο πατέρας του επίσης ομότιμου καθηγητή της Ιατρικής Τζον Κάλεφ Εσδρά, που είναι τρία χρόνια μεγαλύτερος από τον Μωυσή Ελισάφ. Ο πατέρας του, τυπογράφοςResistance Press in the Mountains | Jewish Museum of Greece, βγήκε στο βουνό με τον ΕΑΜ/ΕΛΑΣ (κι ο θείος του με τον ΕΔΕΣ) και γύρισε στα Γιάννενα μετά την απελευθέρωση. Στο σπίτι δεν βρήκε ούτε μια φωτογραφία, «όλα τα είχαν πάρει οι νέοι ένοικοι, αλλά είχε όπλο και εγκατέλειψαν το σπίτι σε δύο μέρες», μου είπε το περασμένο Σάββατο ο καθηγητής Εσδράς. Ο πατέρας του, για να αποφύγει τις διώξεις του μετεμφυλιακού κράτους, φεύγει στην Αθήνα όπου γεννιέται ο Τζον Κάλεφ Εσδράς.

Ο πατέρας του Ελισάφ δεν ήθελε ο γιος του να γίνει έμπορος, όπως εκείνος. Μέχρι τουλάχιστον το 1925, οι Εβραίοι δέσποζαν στο εμπόριο της μικρής πόληςΗ Γιαννιώτικη Ισραηλιτική Κοινότητα | eΓιάννινα: «Το 1925 στον Εμπορικό Σύλλογο Γιαννίνων ήταν γραμμένοι 63 εβραίοι έμποροι και μόνο 23 χριστιανοί Γιαννιώτες, καθώς οι τελευταίοι αδιαφορούσαν για τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματά τους σχετικά με τον σύλλογο».

«Ήταν σαν να μην υπάρχουμε»

Ο Κάλεφ Εσδράς θα βρεθεί στα Γιάννενα το 1985, όταν είναι πλέον 33 ετών. Η μικροσκοπική εβραϊκή κοινότητα κυριαρχείται ακόμα από το πνεύμα των επιζώντων. «Ήταν σαν να μην υπήρχαμε εμείς και ας ήμασταν μια ομάδα πανεπιστημιακοί». Η συζήτηση για τις ευθύνες ανθρώπων σαν του Σαμπεθάι Καμπελή ουδέποτε γίνεται ανοιχτά και ο Ελισάφ επιμένει σε αυτό, σε μία περίοδο που η αποκλειστική φροντίδα της εβραϊκής κοινότητας είναι να συνεχίσει να υπάρχει.

Το 2001 ο Μωυσής Ελισάφ εκλέγεται πρόεδρος της Εβραϊκής Κοινότητας. «Η λέξη ηχεί σαν πλεονασμός, βαίνουμε προς εξαφάνιση, προς το τίποτα», θα πει έκτοτε πολλές φορές, και σε εμένα το 2008, όταν με ξεναγούσε στη συναγωγήO Mωυσής Ελισάφ και η γιαννιώτικη εβραϊκή κοινότητα | Lifo στην οποία έγινε χθες η κηδεία του. Στη συμμετοχή του σε ένα ντοκιμαντέρ που προβλήθηκε από ένα τοπικό κανάλι, ο Ελισάφ εξηγεί πώς εξοντώθηκε η κοινότητα των Εβραίων των Ιωαννίνων και με το συνηθισμένο ηθικό του μέτρο –η μετριοπάθεια και η πραότητα ήταν δύο βασικά πνευματικά του χαρακτηριστικά– εξηγεί την ευθύνη του φυσικού ηγέτη της κοινότητας, Σαμπεθάι Καμπελή, χωρίς να τον καταδικάζει, αφού ήταν ένας από τους πρώτους που βρήκαν φρικτό θάνατο στους θαλάμους αερίων. Αλλά και το ζήτημα των εβραϊκών περιουσιών αναδεικνύεται με την ίδια ήρεμη δύναμη από τον Ελισάφ, που σημειώνει ότι «ο ψυχρός πόλεμος στην Ευρώπη δεν επέτρεψε να αναδειχθούν οι συνεργάτες των Γερμανών αλλά και όσων ασέλγησαν στις περιουσίες των Εβραίων της Ευρώπης… Στην Ελλάδα αυτό έγινε σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό, αφού ένα μεγάλο μέρος από τους συνεργάτες των Γερμανών εντάχθηκε στο κράτος της δεξιάς…».

Στη διάρκεια της θητείας του ως προέδρου της Εβραϊκής Κοινότητας των Ιωαννίνων –ο αντιπρόεδρος της κοινότητας και συνάδελφός του στην Ιατρική Σχολή ομότιμος καθηγητής Κάλεφ Εσδράς λέει πως ήταν ο καλύτερος πρόεδρός της– ο Ελισάφ θα δεχθεί, όπως θα αποκαλύψει αργότερα στον Βίκτωρα Ελιέζερ, μία πρόταση από δύο στελέχη του ΠΑΣΟΚ εκ μέρους του Γιώργου Παπανδρέου: να θέσει υποψηφιότητα για τη θέση του δημάρχου της πόλης. Η απόφασή του αυτή θα καθυστερήσει 14 ολόκληρα χρόνια. Γιατί; «Υπήρχαν πολίτες στα Γιάννενα, ανάμεσά τους και ένας πρώην δήμαρχος, που για πολλά χρόνια έδειχναν εμένα ως τον καταλληλότερο να αναλάβει τη δημαρχία της πόλης. Το όνομα επανήλθε πολλές φορές και μάλιστα υπήρξε και επίσημη πρόταση από τον Γιώργο Παπανδρέου το 2005, να ηγηθώ εγώ ενός ψηφοδελτίου της κεντροαριστεράς. Η πρόταση μού μεταφέρθηκε τότε από τον Γιάννη Ρουμπάτη και από τον Αλέκο τον Παπαδόπουλο, στο Σύνταγμα. Απάντησα τότε, ότι έχω επαγγελματικές υποχρεώσεις, εκείνη την περίοδο βρισκόμουν στην άνοδο, η καριέρα μου στην ιατρική εκτοξευόταν και δεν ήθελα να εγκαταλείψω μια πολλά υποσχόμενη επιστημονική πορεία». (Άλεφ, τεύχος 73).

Σύμφωνα με την αφήγηση του Ελισάφ στον Βίκτωρα Ελιέζερ, τα χρόνια αυτά (2004) συγκρούεται με τον δήμαρχο Ιωαννίνων για να πάρει πίσω η Κοινότητα το νεκροταφείο της, που είχε γίνει κοινόχρηστος χώρος και πρακτικά ενας σκουπιδότοπος. Είναι εκείνο το ίδιο νεκροταφείο στο οποίο βρισκόταν ο τάφος της μάνας του, που είχε βεβηλωθεί, και στο οποίο περπατούσαμε το 2008 όταν τον γνώρισα. Ο Ελισάφ είναι επίμονος και με μηδενικά μέσα αλλά και εργαλεία πίεσης – οι Εβραίοι της πόλης είναι πολύ λιγότεροι από εκείνους που εμφανίζονται στα χαρτιά (40), καθώς ακόμα και αν είναι γραμμένοι στην Κοινότητα, ζουν αλλού.

Το 2014 είναι η μεγάλη ώρα του Ελισάφ, όταν κατά τη διάρκεια της επίσημης επίσκεψης του γερμανού προέδρου Γιοακίμ Γκάουκ παίζουν με τον πρόεδρο της Δημοκρατίας, επίσης Ηπειρώτη Κάρολο Παπούλια, τις «μπαλιές» εκείνες που αναγκάζουν τον γερμανό επίσημο να παραδεχθεί ότι η γερμανική πλευρά χρωστάει στη γωνιά αυτή της ΕυρώπηςΓκάουκ: «Η Γερμανία αναγνωρίζει το έγκλημά της» | Η Καθημερινή. Η παραδοχή του Γκάουκ δεν είναι ευθεία, αλλά μετά την επιστροφή του στο Βερολίνο λέει σε πάρα πολλούς ανθρώπους, μεταξύ των οποίων και σε στελέχη του γερμανικού υπουργείου των Εξωτερικών, πόσο τον έχει εντυπωσιάσει ο πρόεδρος της Εβραϊκής Κοινότητας της πόλης. Ο Ελισάφ δεν έχει κάνει τίποτα άλλο, από το να θέσει με μετριοπάθεια και χαμηλούς τόνους στη ρητορική του τις ελληνικές θέσεις. Στις φωτογραφίες της εποχής ο Γιοακίμ Γκάουκ, ένας ανατολικογερμανός πάστορας, βρίσκεταιΚατεβάστε εδώ την ομιλία του Ομοσπονδιακού Προέδρου Γιοάχιμ Γκάουκ στην Εβραϊκή Κοινότητα Ιωαννίνων στις 7 Μαρτίου 2014 εξ αφορμής της επίσημης επίσκεψης στην Ελλάδα ανάμεσα στους καθηγητές Ελισάφ και Χάγκεν Φλάισερ, τον ομότιμο καθηγητή ιστορίας στο ΕΚΠΑ, που στήριξε όσο κανένας άλλος επιστημονικά το αίτημα για αποζημίωση της Ελλάδας από τη Γερμανία, λόγω του λεγόμενου κατοχικού δανείου.

Γιάννενα ανοιχτά στον κόσμο

Το 2019 ο Ελισάφ κατεβαίνει υποψήφιος δήμαρχος με έναν συνδυασμό που στηρίζεται από πολλές διαφορετικές πολιτικές δυνάμεις. Τον ψηφίζουν και αρκετοί ψηφοφόροι της ΝΔ. Ο Ελισάφ θέλει να ανοίξει την πόλη, να της δώσει έναν κοσμοπολίτικο αέρα, να αξιοποιήσει τη μουσουλμανική και εβραϊκή κληρονομιά της και φυσικά να βελτιώσει τις υποδομές της. Δεν εγκαταλείπει τα πάθη του, το διάβασμα και το γράψιμο, τις παρουσιάσεις βιβλίων, τις ομιλίες για σημαντικά θέματα που κάνει καλεσμένος του προέδρου της Εθνικής Βιβλιοθήκης Σταύρου Ζουμπουλάκη – εκεί συναντιόμαστε συχνά. Μέσα στην πανδημία, με μέτρο και χωρίς φωνές παρεμβαίνει όποτε χρειάζεται στον ΕΟΔΥ, δίνει λύσεις και αποκτά μια απευθείας γραμμή επικοινωνίας με τον Κυριάκο Μητσοτάκη. Πέρσι τέτοια εποχή, Μάρτιο, συνδιοργανώνει με το Ίδρυμα Κόνραντ Αντενάουερ ένα διήμερο στα Γιάννενα, με στόχο να «ρίξει γέφυρες» ανάμεσα σε αλβανούς και έλληνες δημοσιογράφους. Μιλάμε πολλές φορές στο τηλέφωνο για την ιδέα να γίνουν τα Γιάννενα μια νέα Θεσσαλονίκη, με άνοιγμα σε επισκέπτες από την Τουρκία, τα Βαλκάνια και το Ισραήλ. Επιστρατεύει για την υλοποίηση αυτής της ιδέας τον Σπύρο Πένγκα, πρώην αντιδήμαρχο του Γιάννη Μπουτάρη και υποψήφιο δήμαρχο Θεσσαλονίκης στις επόμενες δημοτικές εκλογές.

Τον Νοέμβριο του 2022 η αρρώστια –το γνωρίζει καθώς είναι καθηγητής Παθολογίας– του δίνει πολύ μικρά χρονικά περιθώρια. Έρχεται στην Αθήνα με τη σύζυγό του να δώσει την τελευταία μάχη. Στο τηλέφωνο ακούγεται απαισιόδοξος. Κάθε μέρα στέλνει γραπτές οδηγίες στους δημοτικούς συμβούλους του συνδυασμού του. Θυμώνει με τους υπουργούς που του λένε ψέματα. Ο θάνατός του ανακοινώνεται το απόγευμα της περασμένης Παρασκευής, ενώ το πρωί της ίδιας μέρας δίνει οδηγίες στις υπηρεσίες του δήμου. Στη συνέντευξή του στο Άλεφ είχε καλέσει το κοινό να τον κρίνει στο τέλος της παράστασης, αλλά ο ίδιος έφυγε πριν από αυτό.
«Δεν σου ζητείται»

Η τελευταία πορεία

Τον περιμέναμε έξω από το δημαρχείο. Ήταν ένα μικρό κομμάτι της πόλης πίσω από το αυτοκίνητο, επισκέπτες από την Αθήνα και επίσημοι. Αλλά ο κόσμος έβγαινε στα πεζοδρόμια καθώς η πομπή προχωρούσε προς το κάστρο και ένας εκθαμβωτικός χειμωνιάτικος ήλιος έκανε τα πάντα να λάμπουν. Όλοι φοβηθήκαμε ότι δεν θα χωρέσουμε στη συναγωγή, αλλά μπήκαμε, μια σχεδόν ώρα πριν από το ραντεβού. Πήγα στο σημείο που με είχε πάει, εκεί που έχουν αναρτηθεί τα ονόματα της οικογένειας του Καμπελή. Ο ψάλτης ζήτησε εκ των προτέρων συγγνώμη, τον είχε διαλέξει ο ίδιος ο Μωυσής για αυτή τη μέρα όσο ήταν άρρωστος. Τα λόγια του διακόπτονταν από λυγμούς, ενώ ζήταγε συγγνώμη επειδή δεν μπορούσε να συνεχίσει. Στη συναγωγή εκτός από τον θρήνο του ψάλτη δεν ακούγεται το παραμικρό. Μετά αρχίζουν οι λόγοι. Όλοι μιλούν για τον δοτικό, τον οικουμενικό άνθρωπο που ξαναζωντάνεψε την εβραϊκή κοινότητα και έκανε τα Γιάννενα να ακουσθούν στα πέρατα της Γης. Όμως οι δύο ξένοι που μιλούν είναι πιο κοφτοί και ίσως γι’ αυτό και μένουν αυτά που λένε. Ο ένας είναι ο ισραηλινός πρέσβης Νόαμ Κατς, που περιγράφει το συγκεντρωμένο πλήθος σαν ένα μέρος των ανθρώπων «που άγγιξε με το πέρασμά του ο Ελισάφ», ενώ ο αμερικανός συνάδελφός του Τζορτζ Τσούνης επαναλαμβάνει με αφοπλιστική απλότητα μια ατάκα της συζύγου του: «Αυτός» –ο Ελισάφ– «έχει γράψει όσα εσύ έχεις διαβάσει σε ολόκληρη τη ζωή σου». Ο Τσούνης μιλάει για την αγαθή συγκυρία να βρισκόμαστε μια φορά στη ζωή μας με κάποιον άνθρωπο που να μας υπενθυμίζει διαρκώς ότι η ζωή έχει την καλή, τη δίκαιη και την όμορφή πλευρά της.

Έπειτα πάμε στο νεκροταφείο, εκεί που είχαμε γνωρισθεί το 2009. Στο τέλος της ανηφόρας, πριν από μια πυκνή συστάδα δένδρων, ένας λάκκος. Μπροστά του είναι ο τάφος της Εσθήρ Κοέν. Μία συνεργάτης του μου εξηγεί ότι είχε δώσει μάχη να ταφεί εδώ ένα 6χρονο κορίτσι, επιτρέποντας να μπουν διάφορα παιδικά μπιχλιμπίδια πάνω στον τάφο, κάτι που τα άλλα μέλη της κοινότητας δεν ήθελαν να ακούσουν. «Παιδί είναι» ήταν το επιχείρημά του. Έπειτα έρχεται πίσω από τους επισήμους και την οικογένειά του. Το τελευταίο χειροκρότημα: ο Ελισάφ είχε πει στον Βίκτωρα Ελιέζερ ότι μετράει το χειροκρότημα στο τέλος της παράστασης και όχι στην αρχή της.

Αυτές οι γραμμές γράφονται σε ένα ζαχαροπλαστείο όχι μακριά από το σπίτι του, όταν σταματάει στο παράθυρο μια συνάδελφός του. Γυρίζει να μου πει να συνεχίσω να γράφω και εγώ θυμάμαι το παλιό εβραϊκό γνωμικό με το οποίο τελείωσε ο ψάλτης στη συναγωγή: «Δεν σου ζητείται να τελειώσεις τη δουλειά, αλλά ούτε και μπορείς να την αρνηθείς».

Τάσος Τέλλογλου

πηγή: insidestory.gr