Κλιματική κρίση: Το παράθυρο που κλείνει. Οκτώ χρόνια μετά τη Συμφωνία των Παρισίων, τα μέτρα που έχουν ληφθεί είναι ανεπαρκή για να θέσουν υπό έλεγχο την υπερθέρμανση του πλανήτη.

Εξακολουθεί να είναι αντιστρέψιμη –ή τουλάχιστον να είναι εφικτό να καταστεί ελεγχόμενη– η κλιματική αλλαγή; Πέρα από τις μεγαλόστομες διακηρύξεις και τις πολυδιαφημισμένες συμφωνίες κορυφής, τι έχει επιτευχθεί στην πράξη όσον αφορά τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, που είναι ο κρίσιμος παράγοντας που συμβάλλει στην υπερθέρμανση του πλανήτη;

Κατά την προηγούμενη δεκαετία, η θερμοκρασία εδάφους του πλανήτη είχε ήδη αυξηθεί κατά 1,1 βαθμούς ΚελσίουAR6 Synthesis Report: Summary for Policymakers Headline Statements | Intergovernmental Panel on Climate Change από τα επίπεδα του 1850-1900. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη έκθεση του Περιβαλλοντικού Προγράμματος του ΟΗΕ (UNEP), που δημοσιεύθηκε πέρυσι και είχε τίτλο «Το Παράθυρο που Κλείνει», η διεθνής κοινότητα «απέχει πολύ»Emissions Gap Report 2022 | UN Environment Programme από την επίτευξη των στόχων της Συμφωνίας των ΠαρισίωνKey aspects of the Paris Agreement | United Nations Climate Change και «δεν υπάρχει αξιόπιστο μονοπάτι» που να οδηγεί στον περιορισμό της αύξησης της παγκόσμιας θερμοκρασίας στους 1,5 βαθμούς Κελσίου σε σύγκριση με τα επίπεδα της προβιομηχανικής εποχής.

Η διαδικασία θέρμανσης ήδη έχει οδηγήσει το κλίμα της Γης σε οριακά σημεία. Νέα έρευνα του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης, που δημοσιεύθηκε την περασμένη εβδομάδα στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications, αναδεικνύει τον κίνδυνο επικείμενης κατάρρευσηςWarning of a forthcoming collapse of the Atlantic meridional overturning circulation | nature communications μέρους του Ρεύματος του Κόλπου (Gulf Stream) στον Βόρειο Ατλαντικό εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής.

Σύμφωνα με την έρευνα, το ρεύμα που μεταφέρει ζεστό νερό από την Τροπική Ζώνη προς την Αρκτική, γνωστό με το ακρωνύμιο AMOC (Atlantic Meridional Overturning Circulation), ενδέχεται να καταρρεύσει μεταξύ του 2025-2095, με πιο πιθανό χρονικό σημείο τη δεκαετία του 2050 (πρότερες εκτιμήσεις της Διακυβερνητικής Διάσκεψης για την Κλιματική Αλλαγή εστίαζαν στον 22ο αιώνα). Η κατάρρευση του AMOC θα οδηγούσε σε ψύχρανση του κλίματος στο Βόρειο Ημισφαίριο, με πιο έντονους χειμώνες αλλά και πιο ξηρά καλοκαίρια στην Ευρώπη. Πιο νότια θα εντεινόταν η υπερθέρμανση (καθώς δεν θα μεταφερόταν θερμότητα σε εύκρατες ζώνες ή στην περιοχή των Πόλων), ενώ θα επηρεάζονταν σημαντικά οι βροχοπτώσεις σε τροπικές περιοχές και οι μουσώνες.

Βίντεο της NASA για την 50ή επέτειο της Μέρας της Γης. Η κάμερα ξεκινάει κάτω από το νερό στα ανοικτά των ακτών των ανατολικών Ηνωμένων Πολιτειών και δείχνει στρώματα ωκεάνιων ρευμάτων από ένα υπολογιστικό μοντέλο που ονομάζεται ECCO-2. Η κάμερα τραβιέται αργά προς τα πίσω αποκαλύπτοντας το ρεύμα του Κόλπου, ένα από τα ισχυρότερα ωκεάνια ρεύματα στη Γη. Η κάμερα συνεχίζει να απομακρύνεται αποκαλύπτοντας τον στόλο της NASA για την παρατήρηση της Γης.

Το ρεύμα του Βόρειου Ατλαντικού μεταφέρει ζεστά νερά από την επιφάνεια της Καραϊβικής και του Κόλπου του Μεξικού προς τη Νορβηγία και τη Γροιλανδία, καθιστώντας πιο ήπιο το κλίμα στη Δυτική Ευρώπη. Καθώς κινούνται βόρεια, τα νερά κρυώνουν και εντείνεται η αλατότητά τους, με αποτέλεσμα να ωθούνται σε μεγαλύτερα βάθη και να οδηγούνται προς τα νότια, όπου δροσίζουν τις τροπικές περιοχές. Ήδη έχει καταγραφεί ότι το AMOC βρίσκεται στην πιο εξασθενημένη του κατάσταση των τελευταίων 1.600 ετών.

Όπως εξηγεί στο inside story η Σούζαν Ντίτλεβσεν, μαθηματικός στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης και συγγραφέας –μαζί με τον αδελφό της, Πέτερ– της νέας μελέτης: «Η υπερθέρμανση του πλανήτη οδηγεί σε αυξημένη εισροή γλυκού νερού στον Βόρειο Ατλαντικό, ειδικά λόγω του αυξημένου ρυθμού τήξης των πάγων της Γροιλανδίας». Η αυξημένη αυτή ροή, εξηγεί, αποτρέπει τη δημιουργία των κρύων ρευμάτων σε πιο βαθιά νερά.

Όπως αναφέρει η Ντίτλεβσεν, «ήταν έκπληξη» το εύρημα ότι η κατάρρευση του ρεύματος μπορεί να επέλθει τόσο άμεσα. «Χρησιμοποιήσαμε προηγμένα στατιστικά μοντέλα για να το επιβεβαιώσουμε». Σημειώνει πάντως ότι «οι προβλέψεις μας βασίζονται σε ένα σενάριο business as usual. Aν καταφέρουμε να περιορίσουμε τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, είναι πιθανόν να μπορέσουμε να το αποφύγουμε».

Χωρίς την κατευναστική επίδραση των ζεστών τροπικών νερών, η Δανέζα μαθηματικός προβλέπει ότι το κλίμα στη Δυτική Ευρώπη θα γίνει παρεμφερές με αυτό της Αλάσκα. Επιπλέον, συμπληρώνει, «η ζέστη που μεταφέρεται βόρεια από το AMOC θα παραμείνει στην Τροπική Ζώνη, θερμαίνοντάς την ακόμα περισσότερο. Η μεγαλύτερη διαφορά θερμοκρασίας μεταξύ των υποτροπικών και των εύκρατων περιοχών θα ενισχύσει την ένταση του jet stream και θα μπορούσε να προκαλέσει πιο έντονες καταιγίδες».

Το πόσο γρήγορα θα επηρεαστεί το κλίμα από την κατάρρευση του βορειοατλαντικού ρεύματος είναι «άγνωστο», παραδέχεται η Ντίτλεβσεν. «Είναι πάντως κάτι που δεν έχει συμβεί τα τελευταία 12.000 χρόνια». Σύμφωνα με παλαιοκλιματολογικές έρευνες, πάντως, όπως αναφέρει, η αναστολή του ρεύματος τότε, λόγω της ταχείας τήξης των παγετώνων, είχε οδηγήσει σε μεταβολές της θερμοκρασίας της τάξης των 10-15 βαθμών εντός μίας δεκαετίας.

Πολλαπλά κατώφλια καταστροφής

Η πιθανή κατάρρευση του AMOC είναι ένα από τα πιο τρομακτικά «σημεία καμπής» –όρια, η υπέρβαση των οποίων οδηγεί σε μεγάλης κλίμακας και συχνά μη αναστρέψιμες αλλαγές στο κλίμα– με τα οποία ασχολούνται οι κλιματολόγοι. Μεταξύ άλλων, αυτά που παρακολουθούν στενά οι επιστήμονες είναι: το λιώσιμο των πάγων της Γροιλανδίας

The Greenland Ice Sheet is close to a melting point of no return, says new study | phys.org, η πιθανή ραγδαία απόψυξη του permafrost στις αρκτικές περιοχές, η αποσταθεροποίηση του τροπικού δάσους του Αμαζονίου κ.ά.

Και ενώ στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες τα πρωτοσέλιδα κατακλύζονται από ειδήσεις για τον πρωτοφανή καύσωνα του Ιουλίου, στην Ανταρκτική συμβαίνει κάτι ακόμα πιο ακραίο: ο πάγος βρίσκεται στα χαμηλότερα επίπεδα όλων των εποχών για αυτή τη φάση του χειμώνα. Μιλώντας στο αυστραλιανό δίκτυο ABC, ο ωκεανογράφος Έντουαρντ Ντόντριτζ μίλησε για φαινόμενο που απαντάται μία φορά στα 7,5 εκατομμύρια χρόνιαAntarctic sea ice levels dive in ‘five-sigma event’, as experts flag worsening consequences for planet | abc.net.au.

«Δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι ο ρυθμός της θέρμανσης του πλανήτη επιταχύνεται», εξηγεί στο inside story ο Γιώργος Τσελιούδης, φυσικός της NASA με ειδίκευση στην μελέτη της κλιματικής αλλαγής. «Υπάρχουν όμως ενδείξεις ότι κάτι τέτοιο μπορεί να έχει ξεκινήσει από το 2010, και θα το ξέρουμε με βεβαιότητα τα επόμενα λίγα χρόνια. Η βασικότερη ένδειξη είναι ότι από το 2010 έχει αρχίσει να αυξάνεται η θερμική ενέργεια που κατακρατεί ο πλανήτης, κάτι που οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην μείωση των εκπομπών αεροσωματιδίων [aerosols] από τη ναυτιλία, τα οποία αντανακλούν την ηλιακή ακτινοβολία, αλλά και στη συνεχιζόμενη αύξηση των αερίων του θερμοκηπίου».

Ο Τσελιούδης, που συνυπογράφει μία νέα ανάλυση με τον Τζιμ Χάνσεν του Columbia και άλλους επιστήμονες, η οποία εστιάζει στα δεδομένα που υποστηρίζουν τη θεωρία της επιταχυνόμενης υπερθέρμανσης, πιστεύει ότι «ο στόχος των 1,5 βαθμών Κελσίου δεν είναι πλέον εφικτός, μια και η ενέργεια για αυτήν την αύξηση έχει ήδη αποθηκευτεί στο σύστημα της Γης. Ο στόχος των 2 βαθμών είναι μάλλον ακόμα εφικτός, με δραστικές περικοπές εκπομπών».

Μία ιδέα που κερδίζει έδαφος τελευταίως είναι αυτή της Τροποποίησης Ηλιακής Ακτινοβολίας (Solar Radiation Modification) – της τεχνητής εκπομπής σωματιδίων που αντανακλούν τις ηλιακές ακτίνες, συμβάλλοντας έτσι στην ψύχρανση του πλανήτη. Τον περασμένο μήνα, ο Λευκός Οίκος δημοσίευσε έκθεση σχετικά με αυτήν τη δραστική λύση, ενώ διερευνάται επίσης από τα Ηνωμένα Έθνη, αν και το UNEP σε πρόσφατη σχετική έκθεση χαρακτήρισε τη μέθοδο «επί του παρόντος […] μη αναγκαία, μη εφικτή, μη συνετή και ανεπαρκώς ασφαλή».

US considers ‘sun blocking’ to cool the Earth: What is it and does it really work? | euronews.green

Η Τροποποίηση Ηλιακής Ακτινοβολίας «δεν είναι ακόμα αναγκαστικά μέρος της λύσης, με δεδομένο ότι δεν έχουμε την απαραίτητη εμπιστοσύνη στην πρόβλεψη για τις συνέπειες μιας τέτοιας επέμβασης» λέει στο inside story ο Γιώργος Τσελιούδης. «Μπορεί όμως να καταστεί αναγκαστική πολύ σύντομα, ιδιαίτερα αν οι φετινές ακραίες κλιματικές συνθήκες οδηγήσουν σε μεγάλες συστημικές αλλαγές».

Υπενθυμίζεται ότι στο Παρίσι τον Δεκέμβριο του 2015, στο πλαίσιο του COP 21, σχεδόν 190 χώρες υπέγραψαν την πρώτη διεθνή, νομικά δεσμευτική συμφωνίαParis Agreement | European Commission για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Τα συμβαλλόμενα μέρη συμφώνησαν να εφαρμόσουν πολιτικές που θα περιορίσουν την αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας σε ένα επίπεδο σημαντικά χαμηλότερο από τους 2 βαθμούς Κελσίου και που θα επιχειρήσουν να προσεγγίσουν τη συγκράτηση της αύξησης στους 1,5 βαθμούς.

Μεταξύ του 2010 και του 2019, ωστόσο, οι παγκόσμιες εκπομπές αερίων συνέχισαν να αυξάνονταιEmissions Gap Report 2022 | UN Environment Programme – κατά 1,1% ετησίως, έναντι 2,6% ετησίως μεταξύ του 2000-9. Όπως σημειώνεται στην περυσινή έκθεση του UNEP, επτά χρόνια μετά την πανηγυρική υπογραφή της Συμφωνίας των Παρισίων, «πολιτικές που είναι εν ισχύι υποδεικνύουν μία αύξηση της θερμοκρασίας κατά 2,8 βαθμούς Κελσίου ως το τέλος του αιώνα. Η εφαρμογή των υφιστάμενων δεσμεύσεων θα περιορίσει αυτήν την αύξηση μόλις στους 2,4-2,6 βαθμούς Κελσίου ως το τέλος του αιώνα». Οι τρέχουσες πολιτικές θα έχουν «μηδαμινή» επίδραση στο παγκόσμιο επίπεδο των εκπομπών το 2030.

Παρακάτω μπορείτε να δείτε ένα σύντομο ντοκιμαντέρ τρόμου που περιγράφει τη ζωή σε μία Γη θερμότερη κατά 3 βαθμούς Κελσίου.

Η έκθεση του UNEP αναφέρει ότι μόνο ένας «επείγων συστημικός μετασχηματισμός» μπορεί να επιφέρει τις «τεράστιες μειώσεις» στην εκπομπή αερίων θερμοκηπίου που απαιτούνται ως την αρχή της επόμενης δεκαετίας – κατά 45% σε σχέση με τις υφιστάμενες πολιτικές για να καταστεί εκ νέου εφικτός ο στόχος των 1,5 βαθμών Κελσίου και κατά 30% για τον στόχο των 2 βαθμών Κελσίου.

Σύμφωνα με στοιχεία του 2020, η Κίνα, οι ΗΠΑ, η ΕΕ, η Ρωσία, η Ινδία, η Ινδονησία και η Βραζιλία (οι επτά μεγαλύτερες σε εκπομπές) ευθύνονται για το 55% των παγκόσμιων εκπομπών Emissions Gap Report 2022 | UN Environment Programmeαερίων του θερμοκηπίου. Οι χώρες της G20 αθροιστικά εκπέμπουν τα ¾ των αερίων θερμοκηπίου. Κατά κεφαλή, ο μέσος όρος εκπομπών παγκοσμίως ήταν 6,3 τόνοι ισοδύναμων διοξειδίου του άνθρακα (tCO2e). Στις ΗΠΑ οι κατά κεφαλή εκπομπές ήταν υπερδιπλάσιες από τον διεθνή μέσο όρο (14 tCO2e). Στη Ρωσία οι αντίστοιχες εκπομπές ήταν 9,7 tCO2e, στην Κίνα 7,5 tCO2e, στην ΕΕ 7,5 tCO2e και στην Ινδία μόλις 2,4 tCO2e.

Μεταξύ των μεγάλων αυτών παικτών, η ΕΕ είναι η πιο προωθημένη σε επίπεδο νομοθεσίας. Τον Ιούλιο του 2021, η Κομισιόν παρουσίασε το πακέτο Fit for 55, συνολικός στόχος του οποίου είναι η μείωση των εκπομπών από τους «27» κατά 55% ως το 2030 (σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990).

Δύο χρόνια αργότερα, η αργόσυρτη ευρωπαϊκή νομοθετική διαδικασία συνεχίζεται. Μόλις την περασμένη εβδομάδα, το Συμβούλιο της ΕΕ υιοθέτησε κανονισμούς και οδηγίεςTimeline – European Green Deal and Fit for 55 | European Council για την επέκταση του δικτύου σταθμών φόρτισης ηλεκτρικών αυτοκινήτων και πρατηρίων υδρογόνου, για την εξοικονόμηση ενέργειας (κατά 11,7% ως το 2030 σε σχέση με τις προβλέψεις του 2020) και για τη μείωση των εκπομπών του ναυτιλιακού τομέα. Ωστόσο η πολιτική αντίσταση στην Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία ενισχύεται, ειδικά από τη λαϊκιστική δεξιά αλλά και αυξανόμενα την κεντροδεξιά (ΕΛΚ). Παράλληλα, οι επιταγές της απανθρακοποίησης της οικονομίας βρίσκονται σε τριβή με την τάση απεξάρτησης της ΕΕ από μη φιλικές χώρες (ένα χτυπητό παράδειγμα είναι η εφοδιαστική αλυσίδα των μπαταριών και ο κεντρικός ρόλος της Κίνας σε αυτήν).

Στις ΗΠΑ, το Inflation Reduction Act (2022) των 369 δισ. δολαρίων αποτέλεσε ορόσημο στη διεθνή μάχη κατά της κλιματικής αλλαγής. Σύμφωνα με πρόσφατη ανάλυση του Rhodium Group, η εφαρμογή του θα επιτρέψει τη μείωση των αμερικανικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 29-42% ως το 2030The U.S. could slash climate pollution, but it might not be enough, a new report says | npr (με έτος βάσης το 2005), προσεγγίζοντας τον στόχο του 50% για τον οποίο δεσμεύτηκαν οι ΗΠΑ στη Συμφωνία των Παρισίων.

Η πυρκαγιά York καίει στο Εθνικό Καταφύγιο Mojave, έχοντας περάσει την πολιτειακή γραμμή που χωρίζει την Καλιφόρνια από τη Νεβάδα, 31/7/2023. [David Swanson/AFP]
Στους πρώτους πέντε μήνες μετά την ψήφισή του, ανακοινώθηκαν νέα έργα καθαρής ενέργειας συνολικού προϋπολογισμού 40 δισ. δολαρίων – τα περισσότερα σε περιοχές που εκπροσωπούνται από Ρεπουμπλικανούς βουλευτές.Big winners from Biden’s climate law: Republicans who voted against it | Politico Οι Ρεπουμπλικανοί, ωστόσο, εξακολουθούν να αντιτίθενται σε μέτρα για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και να στηρίζουν τη βιομηχανία των ορυκτών καυσίμων. Η πράσινη πολιτική της κυβέρνησης Μπάιντεν αναμένεται να κουτσουρευτεί, αν ο Λευκός Οίκος επανέλθει στα χέρια των Ρεπουμπλικανών το 2025.

Η Κίνα, μακράν η χώρα με τις μεγαλύτερες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου στον πλανήτη (27% των συνολικών παγκόσμιων εκπομπών το 2019), εξακολουθεί να αυξάνει το περιβαλλοντικό της αποτύπωμα. Οι εκπομπές της κατά το α’ τρίμηνο του 2023 ήταν υψηλότερες κατά 4%China’s record carbon emissions expected to peak due to clean energy push, report says | CNN Business σε σύγκριση με την αντίστοιχη περίοδο το 2022 και δεν αναμένεται να αρχίσουν να μειώνονται σε ετήσια βάση πριν το 2030Country Summary: China | Climate Action Tracker.

Παρά τις μεγάλες επενδύσεις σε ΑΠΕ, που οδήγησαν το μερίδιο της καθαρής ενέργειας στη συνολική κατανάλωση στο 25,9%STATISTICAL COMMUNIQUÉ OF THE PEOPLE’S REPUBLIC OF CHINA ON THE 2022 NATIONAL ECONOMIC AND SOCIAL DEVELOPMENT | National Bureau of Statistics of China το 2022, η ασιατική υπερδύναμη εξακολουθεί να βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στα ορυκτά καύσιμα για την οικονομική της ανάπτυξη. Ειδικότερα, η παραγωγή και η εξόρυξη άνθρακα έφτασαν πέρυσι σε επίπεδα-ρεκόρ. Το 2022, ενώ η σχεδιαζόμενη δυναμικότητα ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα μειώθηκε κατά 23 GW στις υπόλοιπες αναπτυσσόμενες χώρες, στην Κίνα αυξήθηκε κατά 126 GWBoom and Bust Coal 2023: Tracking the Global Coal Plant Pipeline | Global Energy Monitor.

Σύμφωνα με τη νεότερη έκδοση της ετήσιας έκθεση της Διεθνούς Υπηρεσίας Ενέργειας (IEA), που δημοσιεύτηκε τον Φεβρουάριο του 2023, οι επιδοτήσεις για την κατανάλωση ορυκτών καυσίμων διεθνώς έφτασαν το 2022 το ιστορικό ρεκόρ του 1 τρισεκατομμυρίου δολαρίωνFossil Fuels Consumption Subsidies 2022 | IEA – ποσό διπλάσιο από το 2021. Η εξέλιξη αυτή, εν μέρει συγκυριακή (προϊόν της ανάγκης να θωρακιστούν οι καταναλωτές από τη δραστική αύξηση των τιμών που προκάλεσε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία), αναδεικνύει το μέγεθος της πρόκλησης.

Η αστυνομία συλλαμβάνει ακτιβιστές για το κλίμα που ρίχνουν κάρβουνο στο έδαφος σε διαμαρτυρία ενάντια στη χρηματοοικονομική επενδυτική εταιρεία BlackRock στη Νέα Υόρκη, για τις επενδύσεις της σε ορυκτά καύσιμα, στις 26 Οκτωβρίου 2022. [Spencer Platt/Gett
Η έκθεση αναφέρει επίσης ότι εντόπισε επιπλέον 624 δισεκατομμύρια δολάρια σε δαπάνες για τη μείωση των λογαριασμών ενέργειας (τα 349 δισεκατομμύρια από αυτά στην Ευρώπη). Τα κονδύλια αυτά, παρ’ ότι δεν προσμετρώνται ως απευθείας επιδοτήσεις, «ενέχουν τον κίνδυνο άμβλυνσης του κινήτρου για εξοικονόμηση ενέργειας ή για στροφή σε πιο καθαρά καύσιμα», σημειώνεται.

Ο εθισμός στα ορυκτά καύσιμα, με άλλα λόγια, παραμένει ισχυρός. Το μήνυμα των ειδικών δεν θα μπορούσε να είναι πιο σαφές: Όσο επιμένουμε να αναβάλλουμε την αποτοξίνωση, οι στόχοι της απανθρακοποίησης θα απομακρύνονται και το κλίμα θα συνεχίσει να αποσταθεροποιείται.

Γιάννης Παλαιολόγος

Print Friendly, PDF & Email