Eνας χρόνος χωρίς τον Κυριάκο Κατζουράκη

Στις 22 Οκτωβρίου κλείνει ένας χρόνος από την ημέρα που ο Κυριάκος Κατζουράκης έφυγε από τη ζωή. Παρόλο που ήρθαμε σε προσωπική επαφή για χρονικό διάστημα δέκα μόνο μηνών, μετά από ένα χρόνο απουσίας του έχω σαφέστερη και ισχυρότερη την πικρή αίσθηση της απώλειάς του. Όσο ζούσε είχαμε ιδωθεί μόνο τρεις φορές από κοντά, περισσότερες μέσω Διαδικτύου, όπως επέβαλε η κοινωνική δεοντολογία της πανδημίας, και ακόμη περισσότερες φορές είχαμε επικοινωνήσει τηλεφωνικά. Το γεγονός που μας έφερε σε επαφή ήταν μια δύσκολη ιστορική συγκυρία που, κατά σύμπτωση, αυτές τις ημέρες κλείνουν δύο χρόνια από την έναρξή της, και δεν είναι άλλη από τη διάστρωση του βράχου της Ακρόπολης με μπετόν αρμέ.

Ίσως θα πρέπει να υπενθυμίσω ότι στα τέλη Οκτωβρίου του 2020 έγινε ξαφνικά γνωστό πως ήταν σε εξέλιξη στην Ακρόπολη η διάστρωση εκτεταμένων επιφανειών του βράχου με οπλισμένο σκυρόδεμα. Το γεγονός καταγγέλθηκε αμέσως, προκαλώντας έντονες αντιρρήσεις για το υλικό και την έκταση της επέμβασης. Οι αντιδράσεις, που γενικεύθηκαν ευρύτατα στα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας και διαδικτύωσης, αφορούσαν όχι μόνο το αισθητικό αποτέλεσμα, αλλά και την τεχνική της διάστρωσης, που καθιστούσε απολύτως βέβαιο ότι μια προσπάθεια αφαίρεσης του τσιμέντου στο μέλλον θα προκαλέσει φθορές στον βράχο, ο οποίος αυτός καθαυτός είναι μια σπουδαία κληρονομιά της ανθρωπότητας.

Η απάντηση της πολιτικής ηγεσίας του ΥΠΠΟΑ στα απολύτως επιστημονικά επιχειρήματα που διατυπώθηκαν ενάντια στα τσιμέντα ήταν επιθετική. Αντέτεινε συνεχώς μέσα από ανακοινώσεις δικές του και της πλειονότητας των ΜΜΕ ότι οι αντιδράσεις ήταν, δήθεν, προϊόν σκοτεινών πολιτικών δυνάμεων και είχαν αποκλειστικό στόχο να βλάψουν την κυβέρνηση. Αντιπαρέβαλλε, ως επιχείρημα, το ιστορικό κύρος του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου και της Επιτροπής Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως, τα οποία, στην τρέχουσα σύνθεσή τους, είχαν πρόσφατα εγκρίνει σχετική μελέτη. Αυτό προκάλεσε ένα δισταγμό, μια χαρακτηριστική αμηχανία και αναποφασιστικότητα ανάμεσα στον κόσμο που θα περίμενε κανείς να συμμεριστεί την αγωνία των διαμαρτυρόμενων. Για έναν τουλάχιστον μήνα ελάχιστες προσωπικότητες της Παιδείας και της τέχνης αντιτάχθηκαν ανοιχτά σε αυτό το εξαιρετικά σοβαρό ζήτημα.

Αίφνης, μετά τις πλημμύρες της 10ης Δεκεμβρίου 2020 στην Ακρόπολη, έγινε δημόσια γνωστό ότι ο Κυριάκος Κατζουράκης, πολυβραβευμένος καλλιτέχνης με διεθνή αναγνώριση, καθηγητής της Σχολής Καλών Τεχνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, είχε παραιτηθεί από τη θέση του στο Διοικητικό Συμβούλιο του Μουσείου Ακροπόλεως, δηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο «θλίψη… για την κακομεταχείριση της κοινής μνήμης μας και την απαξίωση κάποιων βασικών αρχών που κάποτε ήταν κοινωνικά αυτονόητα», όπως έγραφε στην αρχή της επιστολής του. Παρακάτω συνέχιζε: «Τώρα οι απερισκεψίες του ΥΠΠΟΑ συσσωρεύονται αβάσταχτα. Ανάπτυξη, ανάπτυξη: Ο σταθμός Βενιζέλου, η πυρκαγιά στις Μυκήνες, η 50χρονη “ενοικίαση” αρχαιολογικού πλούτου, οι απευθείας αναθέσεις άνευ διαγωνισμών και ελέγχου, οι απίστευτες προτάσεις για ανεμογεννήτριες στους Δελφούς και στις αγιασμένες Κυκλάδες, η άγνοια του αισθητικού πλούτου των κορυφογραμμών, οι Δεσμώτες του Φαλήρου, η Ακρόπολη τώρα…». Και ορμώμενος από κάποια δικά μου σχόλια, κατέληγε: «Σ’ αυτήν την αγωνία θέλω να προσθέσω και τη δική μου: η ανάπτυξη / εξέλιξη όπως εφαρμόζεται στο κορμάκι της Ακρόπολης είναι με μία λέξη επιπόλαια και μπορεί να εξελιχθεί σε εγκληματική. Και γίνεται μόνον για επίδειξη και για αύξηση επισκεπτών, δηλαδή εσόδων. Τα ΑμεΑ -το λένε και οι ίδιοι- κάλλιστα μπορούσαν να εξυπηρετηθούν με απλά μέσα, κατάλληλα, ακίνδυνα, αισθητικά ωραιότερα – ακόμα και το αναβατόριο στο τείχος που αναβαθμίστηκε σε ασανσέρ είναι σαν κακό σπυρί στην πλάτη του τείχους».

Η τοποθέτηση του Κ. Κατζουράκη ήταν η πρώτη δημόσια υποστήριξη στον αγώνα ενάντια στην κακοποίηση της Ακρόπολης που προήλθε από μια διακεκριμένη προσωπικότητα, ήταν μια γενναιόδωρη χειρονομία σε ένα τοπίο απομόνωσης, στη διαμόρφωση του οποίου συνέβαλε και η πανδημία. Το ύφος της επιστολής του, εκτός από τα επιχειρήματα που προανέφερα και αφορούν μια αντικειμενική δημόσια πραγματικότητα, περιέγραφε χωρίς αναστολές τον προσωπικό του πόνο, την αγωνία, για να χρησιμοποιήσω τη δική του λέξη, για όσα γίνονταν στον χώρο του πολιτισμού και, συγκεκριμένα, στην Ακρόπολη. Ο ειλικρινής εξομολογητικός τόνος του λόγου του ενόχλησε κάποιους, αλλά είχε το χάρισμα να γίνεται άμεσα κατανοητός από ένα ευρύτατο κοινό με αυξημένη ευαισθησία σε θέματα τέχνης και πολιτισμού.

Ευτυχώς, υπάρχουν ακόμα στις ημέρες μας καλλιτέχνες που έχουν μεγάλη απήχηση στο κοινό, και ο Κ. Κατζουράκης ήταν ένας από τους εγκυρότερους. Ο αντίκτυπος της κίνησής του ήταν άμεσος και ισχυρός στον χώρο της Παιδείας και της τέχνης. Η παραίτησή του από το Συμβούλιο του Μουσείου Ακροπόλεως και η δημοσιοποίησή της με το κείμενο που τη συνόδευε συγκίνησαν και έπεισαν πολλούς ακριβώς επειδή ήταν γνωστά το ήθος, η ποιότητα και η διεθνής αναγνώριση του ανθρώπου και του έργου του. Σε βάθος χρόνου προκάλεσαν μια κινητικότητα που έως τότε φαινόταν παγιδευμένη. Αποτέλεσμα ήταν η σύνθεση ενός κειμένου που έγινε γνωστό ως «Έκκληση για τις επεμβάσεις στην Ακρόπολη. Ακρόπολη: SOS», το οποίο από το τέλος Φεβρουαρίου έως τα μέσα Ιουνίου 2021 συγκέντρωσε 688 υπογραφές διακεκριμένων προσωπικοτήτων από την Ελλάδα και το εξωτερικό, και την υποστήριξη των διεθνών μη κυβερνητικών οργανισμών ICOMOS και WHW.

Δεν μπορώ να ξεχάσω τις συνομιλίες μας στο τηλέφωνο και στις τρεις συναντήσεις μας από κοντά. Ο Κυριάκος απέπνεε μια εξαιρετική λεπτότητα και ευαισθησία, ένα αίσθημα ταπεινότητας και σεβασμού απέναντι στους συνομιλητές του, μια συγκίνηση και, ταυτόχρονα, διαθεσιμότητα στην πρόσληψη της συγκίνησης των άλλων, που δεν άφηναν αμφιβολία ότι οι δημόσιες πράξεις του και η πρόσφατη παραίτησή του ήταν ειλικρινείς και άδολες.

Την παραμονή της εισαγωγής του στο νοσοκομείο, που αποδείχθηκε μοιραία, δήλωσε την πρόθεσή του να συμμετάσχει σε μια επικείμενη διαδικτυακή συνάντηση για το θέμα της Ακρόπολης. Δεν έδειχνε καμία ανησυχία για την περιπέτεια της προσωπικής του υγείας και την εξέλιξή της, αλλά ενδιαφέρθηκε με τη γνωστή του πραότητα και αμεσότητα για τα τρέχοντα που, όπως αποδείχθηκε, θα άφηνε πίσω του. Είπαμε πως θα ξαναμιλήσουμε, αλλά το μέλλον το ματαίωσε. Αυτή η εκκρεμότητα, μαζί με την ποιότητα της επαφής μας όσο ζούσε, με κάνει να τον θυμάμαι με στοργή, ως ανέκαθεν ακριβό μου οικείο.

Αιώνια μνήμη πρέπει στον άνθρωπο, καλλιτέχνη και αγωνιστή Κυριάκο Κατζουράκη.

Τάσος Τανούλας, αρχιτέκτων, αναπαλαιωτής Προπυλαίων της Ακρόπολης

πηγή: avgi.gr