Πανδημίες στον ελληνικό χώρο “Από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας”

Επιστημονική επιμέλεια: Κατερίνα Γαρδίκα

«Η πανδηµία βρίσκει τις σηµερινές κοινωνίες σε µια σχέση µε την αρρώστια και την υγεία διαφορετική από ό,τι στο παρελθόν, ακόµη και το πιο πρόσφατο. … [Η] υγεία ως κοινωνικό δικαίωµα, το µοριακό επιστηµονικό παράδειγµα µαζί µε την πολυπαραγοντική προσέγγιση, καθώς και οι πρωτοφανείς οικολογικές πιέσεις συνιστούν παράγοντες που χαρακτηρίζουν το παρόν και οι οποίοι ήταν άγνωστοι πριν από µερικές δεκαετίες. Με αυτές τις επισηµάνσεις κατά νου, µπορούµε να προχωρήσουµε στις ιστορικές αναδροµές».
Από την Εισαγωγή της επιστημονικής επιμελήτριας
Η πανδημία του COVID-19 εισέβαλε στις κοινωνίες μας με βίαιο τρόπο και επηρέασε την καθημερινή ζωή σε παγκόσμιο επίπεδο. Όλοι σχεδόν οι άνθρωποι βίωσαν μια κοινή, καθολική και επώδυνη εμπειρία που στιγμάτισε τις ζωές τους και διέκοψε τις δεδομένες μέχρι τότε συνήθειές τους. Πότε όμως είχε συμβεί κάτι παρόμοιο στο παρελθόν; Ποιο ήταν κάθε φορά το πρόσωπο αυτού του κινδύνου; Πώς οργανώνονταν άλλοτε οι κοινωνίες απέναντί του; Με ποιο τρόπο έβλεπαν οι κοινωνίες και οι επιστήμονές τους τη φονική απειλή; Τι άφηνε πίσω της; Πώς επηρεαζόταν ο ελληνικός χώρος; Με ποια εφόδια θα κατανοήσουμε αυτό που μας συνέβη;
Με αφορμή το γενικό ενδιαφέρον για την ιστορία των επιδημιών και με επίκεντρο το φαινόμενο της πανδημίας, αυτό το εξαιρετικά επίκαιρο βιβλίο επιδιώκει να καταδείξει πώς ο ελληνικός χώρος βρέθηκε διαχρονικά στην τρο- χιά των κρίσεων που γεννούσε η διεθνής εξάπλωση των επιδημικών απειλών. Οι πανδημίες, άλλωστε, αφήνουν αδιάψευστο το ρητό αποτύπωμα του τρόμου τον οποίο προκαλούν τόσο στις κειμενικές πηγές (αφηγήσεις, μαρ- τυρίες, επιγραφές, έγγραφα κ.λπ.) όσο και στα μνημεία που είναι αφιερωμένα στην απαλλαγή από αυτές.
Έναν μεγάλο πλούτο τεκμηρίων έχει αφήσει η παρουσία των πανδημιών στον ελληνικό χώρο, στον οποίο συμπίπτουν διαδοχικά η ιαματική μυθολογία, η λόγια ιατρική της αρχαιότητας με την επιβίωσή της στους βυζαντινούς χρόνους και η υιοθέτηση της δυτικής ακαδημαϊκής ιατρικής από τα χρόνια του ∆ιαφωτισμού και εξής. Στο βιβλίο εξετάζονται κάποιες από τις ασθένειες που χάραξαν βίαιη φονική πορεία μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα και έθεσαν το νοσολογικό τους στίγμα στην εποχή τους. Ειδικοί κάθε ιστορικής περιόδου επιχειρούν μια συνθετική αφήγηση της ιστορίας των πανδημιών με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της περιοχής μας.

Η αναδρομική διάγνωση μιας επιδημίας με σημερινούς όρους συχνά είναι αδύνατη, με την αντιστοίχισή της με τη σύγχρονή μας νοσολογία να παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Κλασικό παράδειγμα μιας τέτοιας περίπτωσης παραμένει ο λοιμός των Αθηνών του 430 π.Χ., τον οποίο, μεταξύ άλλων, πραγματεύεται διεξοδικά στο κεφάλαιο «Το πέρασμα των πανδημιών από τον ελληνικό χώρο – αρχαιότητα» η Αθηνά Μπάζου.
Ένα από τα αινίγματα της ιστορίας των πανδημιών στην ευρύτερη περιοχή μας παραμένει η μακρά διάρκεια της ∆εύτερης Πανδημίας της πανώλης, την οποία πραγματεύονται ο ∆ιονύσιος Σταθακόπουλος στο κεφάλαιο «Οι πανδημίες πανώλης στο Βυζάντιο» και η Κατερίνα Κωνσταντινίδου στο κεφάλαιο «Οι επιδημίες της πανώλης στις σύνθετες “γεωγραφίες” του Νέου Ελληνισμού (14ος-19ος αι.)», την οποία απασχολεί η συνέχειά της ως την αρχή του 19ου αιώνα και η αναμέτρησή της με διαδοχικά καθεστώτα λοιμοκαθαρτηρίων.
Η πανδημία της χολέρας, όπως προκύπτει από την ανάλυση του Θανάση Μπαρλαγιάννη στο κεφάλαιο «Η χολέρα στην Ελλάδα (1830-1990)», είναι η πρώτη που τεκμηριώνεται συστηματικά στις ίδιες τις πηγές του ελληνικού χώρου.
Μοριακές έρευνες είχαν ως αποτέλεσμα την ταυτοποίηση του ιού της γρίπης του 1918 με το στέλεχος H1N1, όπως αναφέρουν η Ευγενία Μπουρνόβα και η Μυρτώ ∆ημητροπούλου στο κεφάλαιο «Η γρίπη από τα τέλη του 19ου αιώνα έως το 1920». Είναι βέβαιο ότι η ιστορία των επιδημιών δεν μπορεί να αγνοήσει τα αποτελέσματα των ερευνών των συναδέλφων μοριακών βιολόγων, οι οποίοι άλλωστε ερευνούν λαμβάνοντας υπόψη τους την ιστορική βιβλιογραφία.
Τέλος, ο Τάκης Παναγιωτόπουλος στο κεφάλαιο «Πανδημίες στη σύγχρονη εποχή – μεταπολεμική περίοδος» καταδεικνύει ότι η σύγχρονη κατανόηση των φαινομένων που οδηγούν σε επιδημίες και πανδημίες είναι πολύ διαφορετική από εκείνη φαινομένων του παρελθόντος, μια και σήμερα γνωρίζουμε ότι στην επέλευσή τους συμβάλλουν με τρόπο αλληλένδετο πολλαπλοί –βιολογικοί, περιβαλλοντικοί, κοινωνικοί κ.ά.– παράγοντες.
Το βιβλίο σχεδιάστηκε έτσι ώστε να απευθύνεται σε ευ- ρύ, μη ειδικό αναγνωστικό κοινό, οι συγγραφείς, όμως, λαμβάνοντας υπόψη και τις ανάγκες ενός περισσότερο ειδικού αναγνωστικού κοινού, πραγματοποιούν μια εξειδικευμένη τεκμηρίωση των κειμένων τους παραθέτοντας τις πηγές τους. Καρπός των γόνιμων ανταλλαγών τους είναι αυτή η συναρπαστική περιήγηση στην ιστορία των πανδημιών στον ελληνικό χώρο.

Οι συγγραφείς

Η Κατερίνα Γαρδίκα ήταν αναπληρώτρια καθηγήτρια Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Προηγουμένως διατέλεσε ερευνήτρια στο Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα περιλαμβάνουν την κοινωνική ιστορία της υγείας, την ιστορία του χώρου και της κρατικής συγκρότησης.
Η Μυρτώ Δημητροπούλου, κάτοχος ∆ιδακτορικού ∆ιπλώματος PhD d’Histoire (2008) από το Université Lumière Lyon II της Γαλλίας, εργάζεται ως ερευνήτρια σε προγράμματα του ΕΚΠΑ. Το ερευνητικό της έργο εστιάζεται στην ιστορία της σύγχρονης Αθήνας, κυρίως στις δημογραφικές συμπεριφορές, στις κοινωνικo-επαγγελματικές δομές, στον κοινωνικό διαχωρισμό και στις μορφές κατοικίας.
H Κατερίνα Κωνσταντινίδου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Ιστο- ρίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ, όπου διδάσκει Ιστορία Νέου Ελληνισμού με έμφαση στην περίοδο της βενετικής κυριαρχίας στον ελληνικό χώρο. Ασχολείται με την ιστορία των θεσμών, την ιδρυματική πολιτική, την ιστορία της ασθένειας, ενώ τελευταία μελετά τη διοίκηση και την άσκηση της δικαιοσύνης ως κεντρικού άξονα γύρω από τον οποίο οργανώνεται η βενετική κυριαρχία. Η Αθηνά Μπάζου είναι επίκουρη καθηγήτρια Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του ΕΚΠΑ. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα περιλαμβάνουν την εκδοτική, την παράδοση των κειμένων, την αρχαία ελληνική ιατρική, τη ∆εύτερη Σοφιστική και τη σχέση της φιλοσοφίας με την επιστήμη στην αρχαιότητα.
Ο Θανάσης Μπαρλαγιάννης είναι κάτοχος Ευρωπαϊκού ∆ιδακτορικού στην Ιστορία και τους Πολιτισμούς από την École des Hautes Études en Sciences Sociales στο Παρίσι. Είναι διδάσκων και επιστημονικός συνεργάτης στο Τμήμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης του ΕΚΠΑ και το 2022 εκλέχτηκε εντεταλμένος ερευνητής στο Κέντρο Ερεύνης της Ιστορίας του Νεωτέρου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών.
Η Ευγενία Μπουρνόβα είναι καθηγήτρια Οικονομικής και Κοινωνικής Ιστορίας στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του ΕΚΠΑ. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα αφορούν την κοινωνική και οικονομική ιστορία του 19ου και 20ού αιώνα και την ιστορία πόλεων και ειδικότερα την ιστορία του πληθυσμού, τις κοινωνικο-επαγγελματικές δομές, τη δημόσια υγεία και την αγορά ακινήτων στην Αθήνα.
O Τάκης Παναγιωτόπουλος εργάστηκε στο Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, καθώς και στο Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (ΚΕΕΛΠΝΟ) ως υπεύθυνος του Τμήματος Επιδημιολογικής Επιτήρησης και Παρέμβασης. Είναι ομότιμος καθηγητής του Τμήματος Πολιτικών ∆ημόσιας Υγείας του Πανεπιστημίου ∆υτικής Αττικής και μέλος της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών και της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων για τον COVID-19.
Ο Διονύσιος Σταθακόπουλος είναι επίκουρος καθηγητής Βυζαντινής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα αφορούν την κοινωνική ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας με έμφαση στην περιβαλλο- ντική ιστορία καθώς και την ιστορία της ιατρικής. Τα τρέχοντα ερευνητικά του ενδιαφέροντα αφορούν τον πλούτο και τις χρήσεις του στην ύστερη Βυζαντινή Αυτοκρατορία (1261-1453)

Print Friendly, PDF & Email